مؤلف : در روح المعانى از بحر از ابن عباس روايت آورده كه گفت اين سوره مدنى است « 1 » .
و در مجمع البيان است كه بعضى گفتهاند : آيه * ( « أحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » ) * در باره عمار بن ياسر نازل شده ، كه در راه خدا شكنجه مىديد ، - نقل از ابن جريح - « 2 » و در الدر المنثور است كه عبد بن حميد ، ابن جرير ، ابن منذر ، و ابن ابى حاتم ، از شعبى روايت كرده كه در ذيل آيه * ( « الم أحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا » ) * گفته : اين سوره در باره مردمى از مكه نازل شد كه اقرار به اسلام آورده بودند ، و اصحاب رسول خدا ( ص ) از مدينه به ايشان نامه نوشتند كه آيه اى در باب هجرت نازل شده كه به حكم آن هيچ اقرار و اسلامى از شما پذيرفته نمىشود مگر وقتى كه هجرت هم بكنيد ، - بعد مىگويد - پس آن عده با عمد و اختيار خود به مدينه آمدند ، ولى مشركين از دنبال تعقيبشان كرده به مكه برگرداندند . پس اين آيه در باره ايشان نازل شد ، و اصحاب نامه اى به ايشان نوشتند كه چنين آيه اى نازل شده ، مسلمانان مكه خود گفتند : يك بار ديگر از مكه بيرون مىشويم ، اگر كسانى ما را دنبال كردند با ايشان مىجنگيم .
اين بار چون بيرون شدند مشركين به تعقيبشان برخاستند ، در راه با آنان كارزار كردند ، بعضى كشته شدند ، و بعضى ديگر نجات يافتند ، و آيه « ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » در باره آنان نازل شد « 3 » .
و نيز در همان كتاب آمده كه ابن جرير از قتاده روايت كرده كه گفت : از آيه * ( « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّه ) * » - تا جمله « * ( وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنافِقِينَ » ) * در باره آن عده نازل شد كه مشركين آنها را به زور به مكه برگرداندند ، و اين ده آيه در مدينه نازل شده « 4 » .
باز در همان كتاب است كه ابن جرير از ضحاك روايت كرده كه گفت : آيه * ( « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّه » ) * ، در باره جمعى از منافقين مكه نازل شده ، كه ايمان مىآوردند ، ولى همين كه خود را در معرض خطر مىديدند ، و يا شكنجه مىشدند ، به كفر سابق خود بر مىگشتند ، و اذيت مردم را در دنيا با عذاب آخرت خدا يكسان مىشمردند « 5 » .
و نيز در آن كتاب آمده كه ابن منذر ، ابن ابى حاتم ، و ابن مردويه ، از سعد بن ابى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 132 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 272 .
( 3 و 4 ) الدر المنثور ، ج 5 ، ص 141 .
( 5 ) الدر المنثور ، ج 5 ، ص 142 .