اسم ظاهر به كار برد ، يعنى به جاى ضمير ، موصول « الذين » را به كار برد ، و شايد اين تعبير اشاره به اين باشد كه حكم در آيه ، مخصوص كسانى است كه زياد معصيت مىكنند ، و خطا سراپايشان را گرفته ، نه كسى كه در عمر يك گناه از او سرمىزند ، هم چنان كه كلمه « سيئات » كه جمع « سيئة » است ، و نيز جمله « كانوا يعملون - همواره مرتكب مىشدند » ، نيز دلالت بر اين كثرت و اصرار و استمرار دارد ، و اما كسى كه هم گناه مىكند و هم حسنه به جاى مىآورد ، اميد هست كه خداى تعالى او را بيامرزد ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ، خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً ، عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 1 » .
اين را بايد دانست كه ملاك در « حسنه و سيئه » به خاطر اثرى است كه از آنها براى انسان حاصل مىشود ، و به خاطر آن آثار ، اعمالى را حسنه ، و اعمالى ديگر را سيئه مىناميم ، نه به خاطر جرم و اسكلت اعمال ، كه يك نوع حركت است .
ثواب و عقابى هم كه بر اعمال مترتب مىشود ، باز به لحاظ آن آثار است ، نه به خاطر متن عمل ، هم چنان كه قرآن كريم نيت باطنى را نيز مورد محاسبه قرار مىدهد ، و مىفرمايد :
« وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 2 » .
با اين بيان ، جواب از اشكالى « 3 » كه بر اطلاق آيه شده ، كه : توحيد يك حسنه است ، و هيچ پاداشى مهمتر از آن نيست ، پس چگونه پاداش بهتر از آن را به شخص موحد مىدهند ؟ و لا بد آيه شريفه يا مربوط به عقايد نيست ، و يا به مساله توحيد تخصيص خورده است ، روشن مىشود .
توضيح اينكه گفتيم : ملاك در ثواب و عقاب به خاطر آثار حاصل از اعمال است ، نه به خاطر خود اعمال ، در مساله توحيد هم ملاك اثرى است كه بر اين عمل قلبى مترتب مىشود ، و اين اثر غير از خود توحيد است ، گر چه هيچ عملى بهتر از توحيد فرض ندارد ، ولى ممكن است چيزى را فرض كرد كه از اثر توحيد بهتر و افضل باشد .
علاوه بر اين توحيد هر چه و به هر معنا فرض شود ، قابل شدت و ضعف و نقصان و
هامش
( 1 ) جمعى ديگر به گناهان خود اعتراف كردند ، عمل صالح را با عمل زشت مخلوط كردند ، اميد است خدا توبه شان را بپذيرد كه خدا آمرزنده رحيم است . سوره توبه ، آيه 102 .
( 2 ) اگر اظهار كنيد آنچه در دلها داريد ، و يا اظهارش نكنيد ، به هر حال خدا شما را با آن محاسبه مىكند . سوره بقره ، آيه 284 .
( 3 ) تفسير فخر رازى ، ج 24 ، ص 221 . ذيل سوره نمل و مجموعة من التفاسير ، ج 4 ، ص 770 .