است ، يعنى مثل اوست در شجاعت ، ولى مقام در آيه مورد بحث مقام تحقيق است نه تشبيه ، تا با شك و ترديد مناسبت داشته باشد ، لذا كلمه « كان » در اين آيه براى تشبيه نيست ، بلكه گويندگان اين سخن ، كلمه مذكور را به اين منظور آوردهاند كه بفهمانند همين الآن ابتداء و اولين لحظه اى است كه ما ، در سخن قارون دچار ترديد شديم ، با اينكه قبلا او را تصديق كرده بوديم ، و به كار بردن كلمه « كان » به اين منظور شايع است .
شاهد اينكه كلمه مذكور را به منظور ترديد به كار نبردهاند ، جمله * ( « لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّه عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا » ) * است كه به طور جزم و تحقيق و بدون هيچ ترديد گفتهاند ، اگر خدا بر ما منت ننهاده بود ما را هم فرو مىبرد .
در جمله * ( « وَيْكَأَنَّه لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ » ) * براى بار دوم اظهار ندامت كردهاند ، و اينكه گفتهاند : واى ! گويا كافران رستگار نمىشوند ، رد مطلبى است كه لازمه آرزوى قلبى ايشان است ، كه گفتند : اى كاش ما جاى قارون بوديم ، چون لازمه اين آرزو اين است كه قارونها رستگارند . * ( « تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ » ) * اين آيه و آيه بعدش به منزله نتيجه گيرى از داستان قارون است .
و در جمله * ( « تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ » ) * كلمه « تلك » كه مخصوص اشاره به دور است ، شرافت و ارجمندى و علو مكان آخرت را مىرساند ، و همين خود شاهد است بر اينكه مراد از دار آخرت ، دار آخرت سعيده است ، نه هر آخرتى ، و نيز به همين جهت مفسرين دار آخرت را در آيه مورد بحث به بهشت تفسير كردهاند .
و معناى اينكه فرمود : « * ( نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الأَرْضِ وَلا فَساداً ) * - قرارش مىدهيم براى كسانى كه نمىخواهند در زمين گردن فرازى كنند ، و فساد انگيزند » اين است كه : ما بهشت را اختصاص به چنين كسانى مىدهيم ، و منظور از گردن فرازى اين است كه :
بر بندگان خدا استعلا و استكبار بورزند ، و منظور از فسادانگيزى اين است كه : خواستار گناهان و نافرمانى خدا باشند ، چون خداى تعالى شرايعش را ، كه انسانها را به آنها مكلف فرموده ، بر اساس آنچه كه فطرت و خلقت آنان اقتضاء دارد بنا نهاده ، و فطرت انسان تقاضا ندارد مگر آن كار و آن روشى را كه موافق با نظام اتم و احسن در حيات زمينى انسانهاست ، پس هر معصيتى ، بى واسطه و يا با واسطه در فساد اين زندگى اثر دارد ، هم چنان كه قرآن كريم مىفرمايد : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 119
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١١٩