است كه به دليل اينكه عين همين كلام از آن جناب در سوره آل عمران حكايت شده كه در ضمن دعوت قومش فرمود ، و نيز نظيرش در سوره زخرف آمده كه فرموده « إِنَّ اللَّه هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوه هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ فَاخْتَلَفَ الأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ » « 1 » .
پس هيچ وجهى براى اين احتمال كه بعضى « 2 » دادهاند نيست ، كه آيه شريفه استينافى و كلامى ابتدايى از خداى سبحان ، و يا امرى از او به رسول خدا ( ص ) باشد ، كه به مردم برساند كه « خدا پروردگار من و شما است . . . » علاوه بر اين سياق آيات هم هيچ مساعدتى با اين دو وجه ندارد ، بلكه بطور مسلم تتمه و دنباله كلام عيسى است كه در آن سخن خود را به اعتراف به مربوبيت ختم مىكند ، همانطور كه آن را با شهادت بر بندگيش آغاز كرد ، تا غلو غاليان را از بيخ و بن ريشه كن سازد و حجت را بر آنان تمام كند .
* ( « فَاخْتَلَفَ الأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ » ) * .
كلمه « احزاب » جمع حزب است ، و حزب به معناى گروهى است كه رأى و نظريه شان از ديگران جدا است ، پس اختلاف احزاب در باره عيسى ( ع ) اين است كه هر طايفه اى در باره اش نظريه اى بدهد بر خلاف نظريه ديگران ، و اگر فرمود « از ميان آنان » ، براى اين بود كه همه در باره آن جناب غلو نكردند ، بعضىها بودهاند كه بر حق ثابت بودهاند ، و چه بسا برخى مفسرين در علت آمدن كلمه « من - از » گفته باشند كه اين كلمه زائد است ، و اصل كلام « اختلف الاحزاب بينهم » بوده ، ليكن به طورى كه خود شما خواننده نيز درك مىكنيد وجه صحيحى نيست .
كلمه « ويل » كلمه اى است تهديدى كه شدت عذاب را افاده مىكند ، و كلمه « مشهد » مصدر ميمى و به معناى شهود است .
اين معناى مفردات آيه ، و اما در باره اينكه اختلافات غاليان چه بوده ؟ شرحى در تفصيل داستانهاى مسيح ( ع ) ، و كليات اختلافات نصارى در باره او در جلد سوم اين كتاب گذشت .
* ( « أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ » ) * .
يعنى در آن روز كه به سوى ما مىآيند چقدر شنوا و بينا خواهند شد ، و در آن روز كه روز قيامت است ، حق مطلب در آنچه كه در باره اش اختلاف مىكردند برايشان روشن
هامش
( 1 ) سوره زخرف آيه 65 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 514 .