بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از قول حق ، كلمه حق است يعنى خود عيسى ( ع ) است ، چون خداى سبحان او را كلمه ناميده و فرموده : « وَكَلِمَتُه أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ » « 2 » و نيز فرمود : « يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْه » « 3 » و نيز فرمود : « بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّه » « 4 » و بنا بر اين كلمه قول حق منصوب به مدح است ، ولى آيه « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ » « 5 » كه در همين داستان در سوره آل عمران است معناى اول را تاييد مىكند .
* ( « ما كانَ لِلَّه أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَه إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » . ) *
در اين آيه گفتار نصارى راجع به فرزند بودن مسيح براى خدا ابطال و نفى شده و جمله * ( « إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ » ) * حجتى است كه بر اين معنا اقامه شده ، و اگر به لفظ « قضى » تعبير شده براى اين است كه بر علت و ملاك مساله يعنى محال بودن فرزندى مسيح براى خدا دلالت كند .
چون فرزنددار شدن به خاطر اين است كه فرزند ، آدمى را در حوايج زندگيش كمك كند ، ولى خداى سبحان بىنياز از كمك است ، او هيچ وقت خواسته اش از خواستش تخلف نمىكند ، و مرادش از اراده اش عقب نمىافتد ، او هر قضايى كه مىراند تنها مايه اش اين است كه بگويد : « كن » .
و نيز فرزند ، خود جزئى از اجزاى وجود والد است كه از او جدا مىشود ، و در تحت تربيت تدريجى به صورت فرد جداگانه اى مانند خود او در مىآيد ، و خداى سبحان از اينكه در كارهايش متوسل به تدريج شود بىنياز است ، و نيز مثل و مانندى ندارد ، بلكه آنچه اراده كند همانطور كه اراده مىكند و بدون كمترين مهلت و تدريج موجود مىشود ، بدون اينكه شباهتى به او داشته باشد ، كه نظير اين معنا در تفسير آيه « وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّه وَلَداً سُبْحانَه . . . » « 6 » در جلد اول اين كتاب گذشت .
* ( « وَإِنَّ اللَّه رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوه هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ » ) * .
اين جمله عطف است بر جمله * ( « إِنِّي عَبْدُ اللَّه » ) * و تتمه كلام عيسى ( ع )
هامش
( 1 ) روح المعانى ج 26 ، ص 91
( 2 ) كلمه او است كه به مريم القايش كرد . سوره نساء آيه 171 .
( 3 ) خدا تو را بشارت مىدهد به كلمه اى از خود . سوره آل عمران ، آيه 45 .
( 4 ) سوره آل عمران ، آيه 39 .
( 5 ) سوره آل عمران ، آيه 60 .
( 6 ) سوره بقره ، آيه 116 .