بنا بر اين ، معناى آيه ( و خدا داناتر است ) اين مىشود كه : اى پيغمبر ! ايشان را بترسان از روزى كه امر قضاء مىشود ، يعنى كار يكسره مىگردد و هلاكت دائمى بر آنان حتمى مىشود ، آن وقت از سعادت هميشگى كه روشنى چشم هر كسى است منقطع مىگردند ، پس حسرتى مىخورند كه با هيچ مقياسى اندازه گيريش ممكن نيست ، و اين بدان جهت است كه اينان در دنيا غفلت ورزيدند و راهى كه ايشان را به آن روشنى چشم هدايت مىكرد و مستقيما به آن مىرسانيد ، يعنى راه ايمان به خداى يگانه و تنزيه او از داشتن فرزند و شريك بود ترك گفته ، راه مخالف آن را پيمودند .
همين مقدار كه ما در تفسير اين آيه آورديم كافى است و ديگر حاجتى به ايراد وجوه ديگر كه در ذيل آيه آوردهاند نيست ، ( و خدا راهنما است ) .
* ( « إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ » ) * .
راغب در مفردات مىگويد : وراثت و ارث به معناى انتقال مال از غير به تو است بدون اينكه معامله و يا شبه معامله اى ميان تو و او صورت گرفته باشد ، و مالى كه از ميت به زنده منتقل مىشود ارث مىگويند ، تا آنجا كه مىگويند : هم گفته مىشود « ورثت مالا عن زيد - مالى از زيد ارث بردم » ، و هم « ورثت زيدا - ارث بردم زيد را » هم با كلمه « عن » و هم بدون آن به كار مىرود « 1 » .
و آيه شريفه - گويا - تثبيت و نوعى تقريب براى آيه * ( « قُضِيَ الأَمْرُ » ) * است ، و معنايش اين است كه اين قضاء بر ما سهل و ساده است ، چون ماييم كه زمين و خود ايشان را ارث مىبريم ، و همه شان به سوى ما باز مىگردند ، و معناى وراثت زمين اين است كه دارندگان آن با مردن دست از آن مىشويند ، و زمين براى خدا مىماند و معناى وارث بودن خدا خود آنان را اين است كه آنان مىميرند و آنچه مال به دست آوردند براى خدا مىماند ، و بنا بر اين معناى هر دو جمله اين مىشود كه « ما زمين را از ايشان ارث مىبريم » .
ممكن هم هست آيه شريفه را بر معنايى دقيقتر از اين حمل كنيم ، و آن اين است كه بگوييم مراد اين است كه خداى سبحان تنها كسى است كه بعد از فناى هر چيزى باقى است ، پس بعد از فناى زمين هم تنها او باقى مىماند ، و از زمين هر چه وجود و آثار وجود دارد او ارث مىبرد ، و باز يگانه باقى بعد از انسان او است ، و آنچه را كه انسان مالك بود او مالك مىشود ، هم چنان كه در آيه شريفه « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 2 » و در آيه
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « ورث » .
( 2 ) امروز ملك براى كيست ؟ براى خداى واحد قهار است . سوره مؤمن ، آيه 16 .