مىشود ، هم چنان كه قرآن كريم اعترافشان را در آيه « رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ » « 1 » حكايت كرده است .
و اما اينكه با كلمه « لكن » مطلب را استدراك نمود براى اين بود كه كسى توهم نكند كه ستمكاران وقتى در قيامت حق را بشنوند و ببينند و كاملا برايشان منكشف شود هدايت مىشوند ، و با يقين و معرفتى كه برايشان دست داده سعادتمند مىگردند ، لذا فرمود :
نه ، ستمگران امروز در گمراهى روشنى هستند ، يعنى از كشف حقيقت منتفع نگشته هدايت نمىشوند ، بلكه به خاطر ستمشان هم چنان بر ضلالت آشكار خود خواهند بود .
چون روز قيامت روز پاداش است نه روز عمل ، پس در آن روز جز با آثار و نتيجه كرده هاى خويش مواجه نمىشوند ، و اما اينكه آن روز ، عمل را از سر بگيرند و به طمع پاداش فردا به كار نيك بپردازند ، نه ، چون براى روز قيامت فردايى نيست ، و به عبارت ديگر ، ملكه ضلالت در دلهاى اينان رسوخ يافته ، و به كلى اين رنگ را به خود گرفتهاند ، و با آمدن مرگ از موطن اختيار منقطع مىشوند و ديگر در هيچ كارى اختيارى ندارند ، ناگزير و مضطرند به اينكه به آنچه براى خود كسب كردهاند بسازند ، راه گريز و تبديلى هم ندارند ، پس هر چه هم كه حق برايشان منكشف شود و جلوه كند از آن سودى نمىبرند .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : مراد آيه شريفه دستور به پيامبر است به اينكه به گوش و چشم مردم برساند كه روزى كه براى حساب حاضر مىشوند در ضلالت آشكارى هستند .
ولى اين تفسير ، تفسير بىپايه اى است كه به هيچ وجه با آيه تطبيق نمىشود .
* ( « وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ) * .
از ظاهر سياق بر مىآيد كه جمله * ( « إِذْ قُضِيَ الأَمْرُ » ) * بيان جمله * ( « يَوْمَ الْحَسْرَةِ » ) * باشد ، در نتيجه اشاره به اين مىشود كه اين حسرتى كه به آن دچار مىشوند از ناحيه قضاى امر مىآيد ، و قضاء وقتى باعث حسرت مىشود كه فوت گردد آنچه باعث روشنى چشم و آرزو و سعادت شخص « مقضى عليه » گردد ، و سعادتى كه او مىتوانست به آن نائل شود از بين ببرد ، و ديگر به خاطر نداشتن آن هيچ خوشى در زندگى ندارد ، چون همه دلبستگىاش به آن بود ، و معلوم است كه انسان هيچ وقت راضى نمىشود كه چنين چيزى از او فوت شود هر چند كه حفظش مستلزم هر ناملايمى باشد ، مگر آنكه آن را به غفلت از وى بربايند ، و گر نه به هيچ قيمتى حاضر نيست كه آن را از دست بدهد ، و لذا مىبينيم در دنباله سخن فرمود : * ( « وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » ) * .
هامش
( 1 ) سوره سجده ، آيه 12 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 3 ، ص 55 .