* ( « وَجاهِدُوا فِي اللَّه حَقَّ جِهادِه . . . » ) *
كلمه « جهاد » به معناى بذل جهد و كوشش در دفع دشمن است و بيشتر بر مدافعه به جنگ اطلاق مىشود و ليكن گاهى به طور مجاز توسعه داده مىشود به طورى كه شامل دفع هر چيزى كه ممكن است شرى به آدمى برساند مىشود . مانند شيطان كه آدمى را گمراه مىسازد و نفس اماره كه آن نيز آدمى را به بديها امر مىكند و امثال اينها . در نتيجه جهاد شامل مخالفت با شيطان در وسوسه هايش و مخالفت با نفس در خواسته هايش مىشود كه رسول خدا ( ص ) اين قسم جهاد را « جهاد اكبر » ناميد و ظاهرا مراد از جهاد در آيه مورد بحث معناى اعم از آن و از اين باشد و همه را شامل شود مخصوصا وقتى مىبينيم كه آن را مقيد به قيد ( در راه خدا ) كرده به خوبى اين عموميت را مىفهميم چون اين آيه جهاد را متعلق كرده بر كارى كه در راه خدا انجام شود پس جهاد اعم است . باز مؤيد اين احتمال آيه « وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » « 1 » است و بنا بر اينكه آن معناى اعم باشد معناى اينكه فرمود : جهاد كنيد حق جهاد اين مىشود كه جهاد شما در معناى جهاد خالص باشد يعنى فقط جهاد باشد ( نه هم جهاد و هم تجارت يا سياحت يا غير آن ) و نيز خالص براى خدا باشد و غير خدا در آن شركت نداشته باشد ، نظير آن آيه كه مىفرمايد : « اتَّقُوا اللَّه حَقَّ تُقاتِه » « 2 » كه حق تقوى آن است كه فقط پرهيز از خدا باشد نه چيزهاى ديگر .
* ( « هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ » ) * - منتى است از خدا بر مؤمنين به اينكه اگر به خود واگذار مىشدند هرگز از طرف خودشان به سعادت دين نائل نمىشدند ، چيزى كه هست خدا بر آنان منت نهاد و ايشان را براى دين حق از ميان خلايق انتخاب نمود و جمع كرد و هر حرج و دشوارى را از سر راه ديندارى ايشان برداشت چه حرج در خود احكام دين و چه حرجهاى عارضى و اتفاقى . پس از اين آيه فهميده مىشود كه شريعت اسلام شريعتى است سهل و آسان و شريعت پدرشان ابراهيم حنيف است كه براى پروردگار خود تسليم بود .
و اگر ابراهيم را پدر مسلمين خوانده بدين جهت است كه او اولين كسى است كه براى خدا اسلام آورد ، هم چنان كه قرآن فرموده : « إِذْ قالَ لَه رَبُّه أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ » « 3 » و نيز
هامش
( 1 ) هر كه در راه ما جهاد كند ما ايشان را به راه هاى خود هدايت مىكنيم . سوره عنكبوت ، آيه 69 .
( 2 ) سوره آل عمران ، آيه 102 .
( 3 ) چون پروردگارش به او گفت اسلام بياور ، گفت اسلام آوردم براى پروردگار عالميان . سوره بقره ، آيه 131 .