و جمله * ( « إِنَّ اللَّه سَمِيعٌ بَصِيرٌ » ) * اصل ارسال رسول را تعليل مىكند كه اصلا چرا بايد رسولانى مبعوث شوند ، و بيانش اين است كه : نوع بشر به طور فطرى محتاج به اين هستند كه خدا به سوى سعادتشان و كمالشان هدايت فرمايد ، همان كمالى كه براى آن خلق شدهاند همانطور كه ساير انواع موجودات را هدايت كرده . پس مساله احتياج به هدايت حاجتى است عمومى و ظهور حاجت در آنها است . به عبارتى ديگر اظهار حاجت از ايشان همان سؤال و درخواست رفع حاجت است و خداى سبحان شنواى سؤال فطرى ( و زبان حال ) ايشان و بصير و بيناى به احتياج فطرى ايشان به هدايت است . پس مقتضاى سميع و بصير بودن او اين است كه رسولى بفرستد تا ايشان را به سوى سعادت و كمالشان هدايت كند ، چون همه مردم شايستگى اتصال به عالم قدس را ندارند ، زيرا اگر يكى از ايشان پاك است دهها ناپاكند و اگر يكى صالح باشد صدها طالح در آنها است پس بايد يكى را خودش برگزيند . و رسول دو نوع است يكى از جنس فرشته كه وحى را از ناحيه خدا گرفته به رسول بشرى مىرساند . قسم دوم رسول انسانى است كه وحى را از رسول فرشته اى گرفته به انسانها مىرساند . و كوتاه سخن ، اينكه فرمود : * ( « إِنَّ اللَّه سَمِيعٌ بَصِيرٌ » ) * متضمن حجت و برهانى است بر اصل لزوم ارسال رسولان و اما حجت بر لزوم عصمت و اصطفاء رسل ، آن مضمون جمله * ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * است .
* ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد كه ضمير جمع در هر دو كلمه « ايديهم » و « خلفهم » به رسولان از ملك و انس برگردد و آياتى ديگر هست كه شهادت مىدهد بر اينكه چنين تعبيرى در باره رسولان شده يكى آيه سوره مريم است كه از ملائكه وحى حكايت مىكند كه گفتهاند : « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا » « 1 » و يكى ديگر آيه « فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِه أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّه يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ » « 2 » است و اين آيه به طورى كه ملاحظه مىفرماييد به بانگ بلند مىفهماند كه منظور از اينكه فرمود : « عالم به ما بين ايدى و ما خلف ايشان است » دلالت بر اين نكته است كه خداى تعالى مراقب روش انبياى خويش است كه مبادا دچار اختلالى گردد نه فى نفسه دچار فراموشى يا تغيير و يا به وسيله كيدهاى شيطانى و تسويلات او دستخوش فساد شود و نه ميان
هامش
( 1 ) ما نازل نمىشويم مگر به امر پروردگار تو كه هر چه بعد از ما و قبل از ما است از آن او است . سوره مريم ، آيه 64 .
( 2 ) سوره جن ، آيات 26 - 28 .