وحى و مردم اختلالى رخ دهد . همه اينها بدين جهت است كه حاملين وحى از رسولان در برابر چشم و علم او هستند . مىداند آنچه پيش روى آنها است و آنچه خلف آنها است و آنان همه در گذر كمين گاه خدا قرار دارند .
از همين جا روشن مىشود كه مراد از * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * ، ما بين ايشان و بين آن كسى كه وحى را به او مىدهند مىباشد . پس « ما بين ايدى رسول ملكى » ما بين او و بين رسول انسانى است كه وحى به او مىدهد و « ما بين ايدى رسول انسانى » عبارت است از ما بين او بين مردم كه رسول انسانى وحى را به ايشان مىرساند . و مراد از « ما خلف ملائكه » ما بين ملائكه و بين خدا است كه همه آنان از جانب خدا به سوى مردم روان هستند . پس وحى از روزى كه از ساحت عظمت و كبريايى حق صادر مىشود در مامنى محكم است تا روزى كه به مردم برسد و لازمه آن اين است كه پيغمبران نيز مانند ملائكه معصوم باشند ، معصوم در گرفتن وحى و معصوم در حفظ آن و معصوم در ابلاغ آن به مردم .
در جمله * ( « وَإِلَى اللَّه تُرْجَعُ الأُمُورُ » ) * در مقام تعليل علم خدا به ما بين ايدى ملائكه و ما خلف ايشان است و معنايش اين است كه چگونه ما بين ايدى ملائكه و ما خلف ايشان بر خدا پوشيده مىماند ؟ و حال آنكه بازگشت همه امور به سوى او است . چون اين بازگشت بازگشت زمانى نيست تا كسى بگويد خداوند قبل از بازگشت امور به آنها علمى ندارد بلكه بازگشت ذاتى است چون همه مملوك خدا هستند و از وجود خدا مستقل نيستند در نتيجه پس براى خدا در خفا نخواهند بود - دقت فرماييد .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » ) * امر به ركوع و سجود در اين آيه امر به نماز است و مقتضاى اينكه ركوع و سجود را در مقابل عبادت قرار داده اين است كه مراد از جمله * ( « اعْبُدُوا رَبَّكُمْ » ) * امر به ساير عبادات تشريع شده در دين به غير نماز باشد مانند حج و روزه . باقى مىماند جمله آخرى كه فرمود : * ( « وَافْعَلُوا الْخَيْرَ » ) * كه مراد از آن ساير احكام و قوانين تشريع شده در دين خواهد بود ، چون در عمل كردن به آن قوانين خير جامعه و سعادت افراد و حيات ايشان است . هم چنان كه فرموده : « اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » « 1 » و در آيه شريفه به طور اجمال امر فرموده به انجام شرايع اسلامى از عبادات و غير آن .
هامش
( 1 ) اجابت كنيد خدا و رسول را وقتى شما را مىخوانند به چيزى كه شما را زنده كند . سوره انفال ، آيه 24 .