از آن جناب حكايت كرده كه گفت : « فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّه مِنِّي » « 1 » كه از تركيب اين دو آيه به دست مىآيد : تمامى مسلمانان دنيا از هر جا كه باشند فرزندان ابراهيم و از اويند .
و نيز در دعايش گفت : « وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ » « 2 » كه مقصودش « از فرزندانم » مسلمانان است ، چون به طور قطع مىدانيم كه او براى مشركينى كه از صلب او هستند دعا نمىكند ، و نيز خداى تعالى فرموده : « إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا » « 3 » .
* ( « هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا » ) * - اين منت دومى است كه خداى تعالى بر مؤمنين مىگذارد . و ضمير « هو » به خداى تعالى بر مىگردد . و كلمه « من قبل » به معناى قبل از نزول قرآن است و كلمه * ( « وَفِي هذا » ) * به معناى در اين كتاب است . و از اينكه ايشان را مسلمان ناميده معلوم مىشود كه خدا اسلام آنان را قبول فرموده .
* ( « لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » ) * مراد از اين شهادت گواهى بر اعمال است كه بحث مفصل آن ، در تفسير آيه 143 از سوره بقره و جاهاى ديگر گذشت ، و اين آيه مطالب گذشته ، يعنى داستان اجتباء ، و مساله نفى حرج و وجه تسميه مسلمين به مسلمين را تعليل مىكند .
* ( « فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّه » ) * - اين جمله تفريع بر همه مطالب قبل است كه خدا با آنها بر مسلمين منت نهاد ، يعنى : پس بنا بر اين واجب است بر شما كه نماز به پا داريد ، و زكات بپردازيد . - كه اين دو اشاره است به واجبات عبادى و مالى - و در همه احوال متمسك به خدا شويد يعنى به آنچه امر مىكند مؤتمر شده ، از آنچه نهى مىكند منتهى گرديد ، و در هيچ حالى از او قطع رابطه مكنيد ، چون او مولى و سرپرست شما است شايسته نيست كه بنده از مولاى خود ببرد و آدمى را نمىرسد كه با اينكه از هر جهت ضعيف است از ياور خود قطع كند . البته اين دو معنا به خاطر اين است كه كلمه مولى دو معنا دارد يكى سرپرست و آقا و ديگرى ياور .
پس جمله * ( « هُوَ مَوْلاكُمْ » ) * در مقام تعليل حكم قبلى است و جمله
هامش
( 1 ) و هر كه پيرويم كند از من است . سوره ابراهيم ، آيه 36 .
( 2 ) مرا و فرزندانم راى از اينكه بت بپرستيم دور بدار . سوره ابراهيم ، آيه 35 .
( 3 ) نزديكتر از هر كس به ابراهيم كسانى هستند كه پيرويش كردند ، و اين پيغمبر است ، و كسانى كه به اين پيغمبر ايمان آوردند . سوره آل عمران ، آيه 68 .