* ( « فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ » ) * مدح خداى تعالى و هم دلخوش ساختن نفوس مؤمنين و تقويت دلهاى آنان است ، به اينكه مولى و ياور ايشان آن خدايى است كه غير او نه مولايى هست و نه ياورى .
اين را هم بايد دانست كه آن معنايى كه ما براى « اجتباء » و همچنين براى « اسلام » و ساير كلمات آيه كرديم معنايى است كه بيشتر مفسرين براى آيه كردهاند و مبناى ايشان خطاب * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » ) * است كه در صدر كلام قرار دارد و بيان استدلالشان اين است كه : اين خطاب شامل همه مؤمنين و همه امت مىشود . و نتيجه گرفتهاند كه پس خداى تعالى ، اسلام همه مسلمانان آن روز را قبول كرده .
ولى ما مكرر خاطر نشان كردهايم كه حقيقت معناى اجتباء اين است كه خدا ، بنده خود را مخلص - به فتح لام - كند و او را مخصوص خود سازد به طورى كه غير خدا در او بهره اى نداشته باشد و اين صفت صفت همه مسلمانان آن روز و تمامى افراد امت نيست و همچنين كلمه اسلام و اعتصام ، معنايش آن طور نيست كه همه مسلمين را شامل شود و به طور قطع ، معناى حقيقى اين كلمات مورد نظر است .
و بنا بر اين ، نسبت اجتباء و اسلام و شهادت به همه امت دادن ، مجاز و توسع و از اين باب است كه در ميان امت افرادى كه داراى اين صفات باشند وجود دارد و در قرآن از اين گونه تعابير مجازى بسيار است هم چنان كه همه بنى اسرائيل را پادشاه خوانده ، فرموده : « وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً » « 1 » و همه ايشان را بر عالميان برترى داده است فرموده : « وَفَضَّلْناهُمْ عَلَى الْعالَمِينَ » « 2 » .
بحث روايتى
از كتاب جوامع الجامع نقل شده كه در تفسير آيه * ( « فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ » ) * گفته : روايت شده كه بديل بن ورقاء و غيره كه از كفار خزاعه بودند به مسلمانان گفتند شما چرا آنچه خودتان مىكشيد مىخوريد ؟ و آنچه را كه خدا مىكشد - يعنى مردار - را نمىخوريد ؟ « 3 » .
مؤلف : سياق آيه با اين حديث سازگار نيست .
هامش
( 1 ) سوره مائده ، آيه 20 .
( 2 ) سوره جاثيه ، آيه 16 .
( 3 ) جوامع الجامع ، ص 298 .