مصلحت و هدف شايسته است .
و به همين جهت خداى سبحان در آيه مورد بحث مىفرمايد : اين القائات شيطانى خود مصلحتى دارد و آن اين است كه مردم عموما به وسيله آن آزمايش مىشوند ، و آزمايش ، خود از نواميس عمومى الهى است كه در عالم انسانى جريان دارد ، چون رسيدن افراد سعيد به سعادت و اشقياء به شقاوت ، محتاج به اين ناموس است ، بايد آن دو دسته امتحان شوند ، دسته سوم هم كه منافقينى بيمار دلند ، به طور خصوص در آن بوته قرار گيرند چون رسيدن اشقياء به كمال شقاوت خود از تربيت الهيه اى است كه در نظام خلقت مورد نظر است ، هم چنان كه خودش فرمود : « كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » « 1 » .
و اين است معناى اينكه فرمود : « تا آنچه را كه شيطان القاء مىكند مايه آزمايش بيماردلان ، و سنگدلان قرار دهد » . و بنا بر اين ، لام در « ليجعل » لام تعليل است كه با آن القائات شيطانى در آرزوهاى انبيا را تعليل مىكند و مىرساند كه شيطان چنين مىكند تا خدا چنان كند . و معنايش اين مىشود كه : شيطان هم در شيطنتش مسخر خداى سبحان است و او را در كار آزمايش بندگان و فتنه اهل شك و جحود و دارندگان غرور ، آلت دست قرار مىدهد .
پس روشن شد كه مراد از « فتنه » ، ابتلاء و امتحان است ، امتحانى كه شخص درگير به آن را دچار غرور و ضلالت مىكند . و مراد از « بيماردلان » اهل شك از كفار است و مراد از « قاسية قلوبهم » سنگدلان اهل جحود و عناد از كفار است .
و كلمه « شقاق » در جمله * ( « وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ » ) * به معناى ناسازگارى و مخالفت است هم چنان كه « مشاقة » نيز به همين معنا است . و اگر شقاق را به دورى توصيف كرد و فرمود « در شقاقى دورند » در حقيقت توصيف شقاق است به حال موصوف شقاق ، نه خود آن . و معنايش اين است كه : ستمگران اهل جحود و عناد - به طورى كه از سياق بر مىآيد - و يا اهل جحود و اهل شك هر دو ، هر آينه در ناسازگارى و مخالفتى هستند كه صاحبان آن مخالفت از حق و اهل حق دورند .
* ( « وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّه الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِه فَتُخْبِتَ لَه قُلُوبُهُمْ . . . » ) *
متبادر از سياق اين است كه جمله مورد بحث عطف بر جمله « ليجعل » باشد و تعليل
هامش
( 1 ) هم اين دسته را و هم آن دسته را كمك مىكنيم و اين يارى دادن به هر دو دسته از عطاء پروردگار تو است ، و عطاء پروردگار تو را هيچ مانعى و جلوگيرى نيست . سوره اسرى ، آيه 20 .