براى جمله * ( « فَيَنْسَخُ اللَّه ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّه آياتِه » ) * و ضمير در « انه » به آنچه پيغمبر و رسول آرزويش مىكنند و جمله * ( « إِذا تَمَنَّى . . . » ) * از آن حكايت مىكند بر گردد دليلى هم نيست كه دلالت كند بر اينكه مرجع اين ضمير قرآن است .
و معناى آيه چنين مىشود : خدا آنچه را كه شيطان القاء مىكند نسخ نموده سپس آيات خود را در دلها جايگزين مىكند تا القائات شيطان را مايه آزمايش بيماردلان و سنگدلان قرار داده و تا كسانى كه علم روزيشان شده با اين نسخ و احكام بفهمند كه آنچه رسول يا نبى آرزويش را مىكردند ، حق و از ناحيه پروردگارت بوده ، چون مىبينند كه القائات شيطان باطل شد پس به آن پيغمبر و يا نبى ايمان مىآورند و در نتيجه دلهايشان در برابر او نرم و خاشع مىشود .
ممكن است كه جمله « و ليعلم » عطف بر محذوف باشد آن گاه آن محذوف و اينكه بر آن عطف شده در مجموع تعليل بيان آيه قبلى باشد كه چگونه و چرا خداوند اين القاء را فتنه و آزمايش بيماردلان و سنگدلان قرار داد . آن وقت معنا چنين مىشود : ما اين حقيقت را بدين جهت بيان كرديم كه چنين و چنان شود و نيز آنان كه علم روزيشان شد بدانند كه روش مزبور حق و از ناحيه پروردگارت بوده . . . عينا نظير عطف به محذوفى كه در آيه « وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا » « 1 » به كار رفته و اين عطف به محذوف در قرآن بسيار است .
* ( « وَإِنَّ اللَّه لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * - اين جمله در مقام بيان علت اين است كه چطور دانستن و فهميدن آنان كه علم روزيشان شده هدف و غايت روش مذكور خدا شده است . به اين بيان كه اگر خدا بيماردلان و سنگدلان را چنين و چنان كرد تا دسته سوم كه علم روزيشان شده بفهمند براى اين است كه خدا هادى و راهنما است . مىخواهد ايشان را قدم به قدم هدايت كند و با اين فهماندن ايشان را به سوى صراط مستقيم راهنمايى فرمايد .
* ( « وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْه حَتَّى تَأْتِيَهُمُ . . . » ) *
اين آيه به طورى كه ملاحظه مىفرماييد از اين معنا خبر مىدهد كه اين گونه كفار تا آخر عمر از ايمان محرومند . پس مقصود از * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * همه كفار نيستند ، چون مىدانيم و مىبينيم كه بسيارى از كفار بعد از سالها كفر موفق به ايمان مىشوند ، پس مىفهميم كه مراد
هامش
( 1 ) اين روزگار را ميان مردم دست به دست مىگردانيم و تا مقام كسانى را كه ايمان آوردهاند بداند . سوره آل عمران ، آيه 140 .