از كفار نامبرده در آيه ، همان عده اى از صناديد و سردمداران قريشند كه تا آخر عمر موفق به ايمان نشدند ، هم چنان كه در آيه « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 1 » نيز منظور اين گونه كفارند ، كه در حقيقت ريشه فتنه هستند .
و معناى « عقيم بودن روز » اين است كه طورى باشد كه ديگر فردايى از آن متولد نشود ، و آن ، روز هلاكت و يا روز قيامت است ، و مراد در آيه به طورى كه سياق آيه سوم مىرساند روز قيامت مىباشد .
و معناى آيه اين است كه كسانى كه كافر شدند همواره در شك نسبت به قرآن خواهند ماند تا روز قيامت به سراغشان آيد - و يا عذاب روز قيامت كه روزى است ناگهانى مىرسد - و كسى را مهلت چاره جويى نمىدهد ، و فردايى از آن متولد نمىشود تا جبران ما فات را كنند .
و اگر ميان روز قيامت و روز عذاب قيامت ترديد انداخته براى اين است كه هر دو در اثر يكسانند ، چه روز قيامت برسد و چه عذاب آن ، آن وقت اعتراف به حق مىكنند و ديگر شك و ترديد ايشان از بين مىرود ، هم چنان كه در باره روز قيامت فرمود : « قالُوا يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » « 2 » و در باره رفع شك و ترديد هنگام مشاهده عذاب قيامت مىفرمايد : « وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ألَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا » « 3 » .
از آنچه گذشت اين نكته نيز روشن گرديد كه چرا در يك آيه روز قيامت را يك بار به قيد ناگهانى بودن مقيد كرد ، و بارى ديگر به قيد نازا بودن ، چون مىخواست دو چيز را بفهماند ، يكى اينكه در آن روز هيچ چاره اى يافت نمىشود ، و ديگر اينكه فردايى ندارد كه جبران ما فات را كنند .
* ( « الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ ) * . . . * ( عَذابٌ مُهِينٌ » ) * در سابق به طور مكرر گفتيم كه مراد از « براى خدا بودن ملك در روز قيامت » ظاهر
هامش
( 1 ) كسانى كه كافر شدند چه بيمشان دهى و يا ندهى ايمان نمىآورند . سوره بقره ، آيه 6 .
( 2 ) گفتند واى بر ما ، چه كسى ما را از قبرمان بيرون كرد ، اين همان وعده رحمان است ، راستى پيغمبران راست مىگفتند سوره يس ، آيه 52 .
( 3 ) روزى كه كفار عرضه بر آتش مىشوند از ايشان سؤال مىشود آيا اين هنوز هم حق نيست ، مىگويند چرا به خدا سوگند . سوره احقاف ، آيه 34 .