بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از « تكبير » معرفت خداى تعالى به عظمت است و مراد از « هدايت » هدايت به سوى تسخير آن حيوان است و معنا چنين است كه : خداوند آن حيوان را مسخر شما كرد تا او را به عظمت بشناسيد و فكر كنيد كه او چقدر بزرگ است كه راه تسخير اين حيوان را به ما نشان داده است .
ولى وجه اول از اين دو وجه بهتر ، و با سياق سازگارتر است ، چون بنا بر آن وجه ، تعليلى كه آمده با مقام ( تسخيرش براى قربانى و تقرب ) سازگارتر است ، چون حاج به ياد كبريايى خدا مىافتد و او را در برابر اينكه هدايت به چنين عبادتى شده كه هم رضاى او را دنبال دارد و هم ثوابش را ، تكبير گويد .
و بنا بر وجه دوم اين ارتباط با مقام رعايت نمىشود ، چون تسخير شتر براى آدميان و هدايت ايشان به چگونگى تسخير آن ، اختصاصى به حاجيان ندارد .
* ( « وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ » ) * - و بشارت ده نيكوكاران را ، يعنى آنهايى را كه چنين اعمال نيك به جا مىآورند . و يا اين چنين احسان و در راه خدا انفاق مىكنند .
بحث روايتى
در الدر المنثور است كه ابن ابى حاتم از ابن عباس روايت كرده كه در تفسير * ( « وَمَنْ يُرِدْ فِيه بِإِلْحادٍ . . . » ) * ، گفته اين آيه در باره عبد اللَّه بن انيس نازل شد كه رسول خدا ( ص ) او را با مردى مهاجر و مردى از انصار به دنبال كارى فرستاد ، و اين سه در بين راه به انساب خود افتخار كردند تا آنجا كه عبد اللَّه بن انيس را خشم گرفت و مرد انصارى را كشت و از اسلام مرتد شده به مكه گريخت . آيه شريفه نازل شد كه هر كس در مكه به خاطر ظلمى كه كرده از اسلام ملحد شود ، از عذابى دردناك به دو مىچشانيم ، يعنى هر كس به خاطر الحاد ، و اعراضش از اسلام پناهنده به مكه شود . . . « 2 » .
مؤلف : نازل شدن اين آيه در خصوص اين داستان ، نه با سياق سازگارى دارد و نه با رجوع ذيل آيه به صدر آن ، تا ذيل متمم معناى صدر شود كه بيانش گذشت .
و در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * . . . * ( وَالْبادِ » ) * گفته : اين آيه در باره قريش
هامش
( 1 ) تفسير صافى ، ج 3 ، ص 380 .
( 2 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 351 .