احرام ، طواف ، نماز ، قربانى ، اخلاص و اجتناب از شرك ، با كلمه « ذلك » فرمود : اين بود آنچه در زمان ابراهيم و به زبان او براى مردم تشريع كرديم .
و جمله * ( « وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّه فَهُوَ خَيْرٌ لَه » ) * ، تحريك و تشويق مردم است به تعظيم حرمات خدا . و « حرمات خدا » همان امورى است كه از آنها نهى فرموده ، و براى آنها حدودى معين كرده كه مردم از آن حدود تجاوز نكنند ، و به ما وراء آنها قدم نگذارند ، پس تعظيم آن حدود همين است كه از آنها تجاوز نكنند .
آنچه از سياق بر مىآيد اين است كه اين جمله مقدمه و زمينه چينى باشد براى آيه بعد كه مىفرمايد : * ( « وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الأَنْعامُ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ » ) * ، چون اگر اين جمله را به جمله قبلى ضميمه كنيم اين معنا را مىفهماند كه انعام - در عين اينكه از جمله رزقهايى است كه خدا به مردم داده و بر ايشان حلال كرده - حدودى هم براى آن معين نموده كه نبايد از آن تجاوز شود ، و جمله استثنايى * ( « إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ » ) * به آن حدود اشاره مىكند .
و منظور از اينكه فرمود : « * ( إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ ) * - مگر آنچه برايتان خوانده مىشود » استمرار تلاوت است ، يعنى همه را در همين سوره برايتان مىخوانيم ، زيرا خوردنيهاى حرام همه در سوره انعام نازل شده و نزول آن در مكه بوده و نيز در سوره نحل كه در اواخر دوره قبل از هجرت و اوائل دوره بعد از هجرت ، در مكه و مدينه نازل شده و نيز در سوره بقره آمده كه آن نيز در اوايل هجرت ، يعنى شش ماه بعد از هجرت ( به طورى كه روايات مىگويند ) نازل شده و با اين حال ، ديگر معنا ندارد ما كلمه « يتلى » را براى استقبال بگيريم و مانند بعضى « 1 » از مفسرين آن را اشاره به آيه سوره مائده بدانيم كه بعدا نازل مىشود .
و آياتى كه گفتيم خوردنيهاى حرام را بيان مىكند ، هر چند كه يكى از محرمات را ، ميته و خون و گوشت خوك و آنچه براى غير خدا ذبح شده ، نام برده است و ليكن در آيه مورد بحث به دليل سياق ما قبل و ما بعد آن ، عنايت به خصوص ذبح شده براى غير خدا است ، چون مشركين در حج خود براى بتها قربانى مىكردند ، با اينكه از سنن ابراهيم ( ع ) تنها سنت حج در ميان آنان باقى مانده بود ، آن را هم به اين صورت در آورده بودند كه بتهايى بر بام كعبه ، و عده اى را بالاى صفا و مروه و عده اى را در منى نصب كرده و قربانيهاى خود را به نام آنها ذبح مىكردند . پس اجتناب از اين عمل منظور نظر آيه است ، هر چند كه خوردن ميته و خون و گوشت خنزير هم از جمله محرمات خدا باشند .
هامش
( 1 ) كشاف ، ج 3 ، ص 154 .