( افراط و تفريط ) ، به وسط مىآيند ، و بدان سو متمايل مىشوند . و معناى اينكه مردمى براى خدا حنفاء باشند اين است كه از اغيار ( يعنى آلهه و بتها ) به سوى خدا مايل گردند . و لذا اين جمله و جمله * ( « غَيْرَ مُشْرِكِينَ » ) * يك معنا را افاده مىكند .
و اين دو جمله ، يعنى جمله * ( « حُنَفاءَ لِلَّه » ) * و جمله * ( « غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِه » ) * هر دو حال از فاعل « فاجتنبوا » هستند ، و آن را چنين معنا مىدهند : شما از اوثان و قربانى كردن براى آنها اجتناب كنيد در حالى كه از غير خدا مايل به سوى خدا باشيد ، و در حج خود به او شرك نورزيد ، چون مشركين در عمل حج اينطور تلبيه مىگفتند : « لبيك ، لا شريك لك الا شريكا هو لك ، تملكه و ما ملك » يعنى لبيك اى خدا ، شريكى براى تو نيست ، مگر شريكى كه مال خود تو است ، تو هم آن را مالكى و هم ما يملك آن را مالكى .
* ( « وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّه فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُه الطَّيْرُ » ) * - يعنى مرغ شكارى آن را به سرعت بگيرد . در اين جمله مشرك را در شرك ورزيدن و سقوطش از درجات انسانيت ، به هاويه ضلالت و شكار شيطان شدنش را ، تشبيه كرد به كسى كه دارد از آسمان سقوط مىكند و عقاب لاشخور او را به سرعت بگيرد .
* ( « أَوْ تَهْوِي بِه الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ » ) * - و يا باد او را به « مكانى » « سحيق » يعنى بسيار دور پرتاب كند . اين جمله عطف است بر جمله * ( « فَتَخْطَفُه الطَّيْرُ » ) * ، و تشبيه ديگرى است از مشركين از نظر دورى از راه حق . * ( « ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّه فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ » ) * كلمه « ذلك » خبر است براى مبتدايى كه حذف شده ، و تقدير آن « الامر ذلك - قضيه از اين قرار است » بوده . و كلمه « شعائر » جمع « شعيرة » است ، و شعيره به معناى علامت است ، و شعائر خدا علامتهايى است كه خداوند آنها را براى اطاعتش نصب فرموده ، هم چنان كه خودش فرمود : « إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّه » « 1 » و نيز فرموده : * ( « وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّه . . . » ) * « 2 » .
و مراد از آن ، شترى است كه براى قربانى سوق داده مىشود ، و با شكافتن كوهانش از طرف راست آن را علامتگذارى مىكنند تا معلوم شود كه اين شتر قربانى است - ائمه اهل بيت ( ع ) آيه را چنين تفسير كردهاند . ظاهر جمله * ( « لَكُمْ فِيها مَنافِعُ » ) * كه بعد از
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 158 .
( 2 ) سوره حج ، آيه 36 .