زبان غير درنده به كار مىرود و در قرآن كريم هم آنجا كه فرموده : « أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الأَنْعامِ » به همين معنا است ، يعنى شامل درندگان نيست « 1 » .
و نيز در باره كلمه « نعم » گفته : اين كلمه تنها در خصوص شتر استعمال مىشود ، و جمع آن « انعام » مىآيد . و اگر شتر را به اين نام ناميدهاند ، بدين جهت است كه اين حيوان در نظر اعراب از بزرگترين نعمتها به شمار مىرود ، اين اختصاصى كه گفتيم در خصوص مفرد اين كلمه است . و اما جمع آن « انعام » در شتر و گاو و گوسفند ، هر سه استعمال مىشود ، البته به شرطى كه شتر هم در ميان باشد ، يعنى به گاو تنها و گوسفند تنها ، و يا گاو و گوسفند انعام نمىگويند ، ولى به هر سه انعام مىگويند « 2 » .
پس مراد از * ( « بَهِيمَةِ الأَنْعامِ » ) * انواع سه گانه مذكور يعنى شتر و گاو و گوسفند است ، البته گوسفند هم اعم از بز و ميش است ، و اضافه * ( « بَهِيمَةِ الأَنْعامِ » ) * اضافه بيانيه است .
و جمله مورد بحث يعنى جمله « و يذكروا . . . » ، عطف بر جمله « يشهدوا » است ، و معنايش اين مىشود : تا ببينند منافع خود را ، و تا ياد آرند نام خدا را در ايامى معين يعنى ايام تشريق - روز ده و يازده و دوازده و سيزده ذى الحجه - ائمه اهل بيت ( ع ) ايام معلومات را به همين ايام تفسير كردهاند .
و ظاهر جمله * ( « عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعامِ » ) * اين است كه متعلق به جمله « يذكروا » باشد ، و جمله * ( « مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعامِ » ) * بيان موصول « ما » بوده باشد . و مراد از « ذكر نام خدا بر بهيمه » ذكر آن در هنگام ذبح گوسفند و يا نحر شتر است . و اين عمل بر خلاف عمل مشركين است كه گوسفند و شتر را در راه بتهاى خود قربانى مىكردند .
زمخشرى گفته : جمله * ( « وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه . . . » ) * كنايه از ذبح و نحر است « 3 » ولى اين گفتار از اين نظر بعيد است كه مىدانيم در اين كلام عنايت خاصى به ذكر اسم خداى تعالى هست ، و اگر عبارت را كنايه بگيريم ، در كنايه عنايت تنها متوجه مكنى عنه ( منظور واقعى ) است ، نه خود كنايه . و از كلام بعضى از مفسرين « 4 » بر مىآيد كه خواستهاند بگويند : مراد مطلق ذكر خدا در ايام حج است ، نه تنها بردن نام خدا در هنگام ذبح . ولى اين حرف صحيح نيست .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « بهم » .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « نعم » .
( 3 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 153 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 81 و منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 157 و ابو الفتوح رازى ، ج 8 ، ص 95 .