* ( « فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ » ) * كلمه « بائس » از « بؤس » است كه به معناى شدت فقر و احتياج است . و اين آيه شريفه مشتمل بر دو نوع حكم است يكى ترخيصى كه همان امر به خوردن از قربانى است و يكى الزامى كه عبارت است از اطعام به فقير .
* ( « ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ » . ) *
كلمه « تفث » به معناى چرك بدن است . و « قضاى تفث » به معناى زايل كردن هر چيزى است كه به خاطر احرام در بدن پيدا شده ، مانند ناخن ، مو ، و امثال آن . و قضاى تفث ، كنايه است از بيرون شدن از احرام و مقصود از جمله * ( « وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ » ) * اتمام هر تكليفى است كه با نذر و امثال آن به گردنشان آمده . و مراد از * ( « وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ » ) * بنا بر آنچه در تفسير ائمه اهل بيت ( ع ) آمده ، طواف نساء است ، چون خروج از احرام به طورى كه همه محرمات احرام حلال شود جز با طواف نساء صورت نمىگيرد و طواف نساء آخرين عمل حج است كه بعد از آن تمامى محرمات حلال مىشود .
و منظور از « بيت عتيق » كعبه است كه به خاطر قديمى بودنش به اين نام ناميده شده ، چون اولين خانه اى كه براى عبادت خدا در زمين ساخته شد همين كعبه بوده هم چنان كه قرآن كريم هم فرموده : « إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ » « 1 » و امروز قريب چهار هزار سال از عمر اين خانه مىگذرد و هنوز آباد و معمور است . و در آن روزهايى كه آيات مورد بحث نازل مىشود بيش از دو هزار و پانصد سال از عمر آن گذشته بود .
* ( « ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّه فَهُوَ خَيْرٌ لَه عِنْدَ رَبِّه » ) * كلمه « حرمت » به معناى هر چيزى است كه هتك و اهانت به آن جايز نباشد ، و رعايت حرمتش لازم باشد . و كلمه « اوثان » جمع « وثن » است كه به معناى « بت » مىباشد .
و كلمه « زور » به معناى انحراف از حق است ، و به همين جهت دروغ را نيز « زور » مىگويند ، و همچنين هر سخن باطل ديگرى را .
و كلمه « ذلك » در تقدير « الامر ذلك » است ، يعنى آنچه ما براى ابراهيم و مردم بعد از وى تشريع كرديم و مناسكى كه براى حج مقرر داشتيم اينها است كه ذكر كرده و بدان اشاره نموديم . و به عبارت ساده تر بعد از آنكه بيان كرد كه مناسك حج عبارت است از
هامش
( 1 ) اولين خانه اى كه براى مردم بنا نهاده شد ، هر آينه آن خانه اى است كه در مكه است ، خانه اى است مبارك و مايه هدايت عالميان ، سوره آل عمران ، آيه 96 .