مرده به صورت نطفه ، و سپس به صورت علقه ، و آن گاه مضغه ، و در آخر انسان زنده ، براى هيچكس شكى نمىگذارد در اينكه زنده شدن مرده نيز ممكن است ، و به همين جهت جمله مورد بحث را در اينجاى آيه قرار داد ، نه در آخر آن .
* ( « وَنُقِرُّ فِي الأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى » ) * يعنى ما در ارحام آنچه از جنينها بخواهيم مستقر مىسازيم ، و آن را سقط نمىكنيم تا مدت حمل شود ، آن گاه شما را بيرون مىآوريم ، در حالى كه طفل باشيد .
در مجمع البيان گفته : يعنى ما شما را از شكم مادرانتان بيرون مىآوريم در حالى كه طفليد . و كلمه « طفل » به معناى انسان صغير است . و اگر كلمه مذكور را مفرد آورده با اينكه مقصود جمع است ، بدينجهت است كه اين كلمه مصدر است ، و در مصدر مفرد به جاى جمع استعمال مىشود ، مثل اينكه هم مىگويند « رجل عدل » و هم مىگويند « رجال عدل » « 1 » .
بعضى « 2 » از مفسرين در پاسخ اين سؤال گفتهاند : خواسته بفرمايد ما يك يك شما را طفل بيرون مىآوريم . و مقصود از « بلوغ اشد » حالت نيرومند شدن اعضا و قواى بدنى است .
در جمله * ( « وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ » ) * مقابله ميان دو جمله به كار رفته ، و اين مقابله دلالت مىكند بر اينكه جمله اول مقيد به قيدى است كه آن را از دومى متمايز مىكند ، و آن قيد در تقدير است ، و تقدير كلام چنين است : « و منكم من يتوفى من قبل ان يرد الى ارذل العمر و منكم من يرد الى ارذل العمر » و مراد از * ( « أَرْذَلِ الْعُمُرِ » ) * ناچيزتر و پستترين دوران زندگى است كه قهرا با دوران پيروى منطبق مىشود ، زيرا اگر با ساير دوره ها مقايسه شود حقيرترين دوران حيات است .
* ( « لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً » ) * - يعنى تا به حدى برسند كه بعد از يك دوره دانايى ديگر چيزى ندانند ، البته چيز قابل اعتنايى كه اساس زندگى بر آن است . لام « لكيلا » لام غايت است ، يعنى امر بشر منتهى مىشود به ضعف قوا و مشاعر ، به طورى كه از علم كه نفيسترين محصول زندگى است ، چيز قابل اعتنايى برايش نماند .
* ( « وَتَرَى الأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ » ) * راغب مىگويد : وقتى گفته مىشود « همدت النار » معنايش اين است كه آتش
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 71 .
( 2 ) تفسير لاهيجى ، ج 3 ، ص 161 .