در آيه شريفه پيروى شيطان به جاى اعتقاد و عمل به كار رفته ، تا دلالت كند بر چگونگى و حقيقت مطلب و در نتيجه زمينه فراهم شود براى آيه بعدى كه مىفرمايد : « شيطان از طريق بهشت گمراهش مىكند ، و به سوى عذاب آتش رهنمون مىشود » .
و اگر فرمود : * ( « وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ » ) * و نفرمود « و يتبع الشيطان المريد » كه همان ابليس باشد ، براى اين است كه دلالت كند بر اينكه شيطان انواع و اقسام و فنونى از ضلالت را دارد ، چون ابواب باطل مختلف است ، و بر هر بابى شيطانى ، از قبيل ابليس ، و ذريه اش و شيطانهايى از آدميان هستند كه به سوى ضلالت دعوت مىكنند ، و اولياى گمراهشان از ايشان تقليد و پيروى مىكنند ، هر چند كه تمامى تسويلات ، و وسوسه هاى آنان منتهى به استاد همه شان ابليس ملعون مىشود .
و جمله * ( « وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ » ) * در عين حال كنايه از اين نيز هست كه گمراهان در پيروى باطل به جايى نمىرسند كه توقف كنند ، براى اينكه استعداد پذيرش حق در آنها كشته شده ، و قلبشان مطبوع بر باطل گشته . و خلاصه جمله مذكور به كنايه معنايى را مىرساند كه آيه « وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوه سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوه سَبِيلًا » « 1 » در مقام بيان آن است .
* ( « كُتِبَ عَلَيْه أَنَّه مَنْ تَوَلَّاه فَأَنَّه يُضِلُّه وَيَهْدِيه إِلى عَذابِ السَّعِيرِ » ) * كلمه « تولى » به معناى اين است كه كسى را براى پيروى ولى خود بگيرى . و كلمه * ( « فَأَنَّه يُضِلُّه » ) * مبتدايى است كه خبرش حذف شده و معنايش اين است كه : پيروى مىكند هر شيطان پليدى را كه از جمله صفاتش يكى اين است كه بر او نوشته شده كه هر كس او را ولى خود بگيرد و پيرويش كند ، اضلال و هدايتش او را به سوى عذاب سعير ، ثابت و لازم است .
و مراد از اينكه فرمود « بر او نوشته شده كه . . . » اين است كه قضاى الهى در حق وى چنين رانده شده كه اولا پيروان خود را گمراه كند ، و ثانيا ايشان را داخل آتش سازد و اين دو قضا كه در حق وى رانده شده همان است كه آيه « إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ » « 2 » آن را بيان مىكند ، كه توضيح آن در جلد دوازدهم اين كتاب گذشت .
هامش
( 1 ) سوره اعراف ، آيه 146 .
( 2 ) و هرگز ترا بر بندگان من تسلط و غلبه نخواهد بود ليكن سلطه تو بر مردم نادان گمراهى است كه پيرو تو شوند . و البته وعده گاه جميع آن مردم گمراه آتش دوزخ خواهد بود . سوره حجر ، آيات 41 و 42 .