و از آنچه گذشت ضعف كلام بعضى « 1 » از مفسرين روشن مىشود كه گفتهاند : معناى آيه اين است كه هر كه شيطان را ولى خود بگيرد خدا او را گمراه مىكند ، زيرا از كلام خداى عز و جل هيچ شاهدى بر اين معنا نيست ، و در كلام خدا دليلى كه دلالت كند بر اينكه چنين قضايى عليه پيروان شيطان رانده شده باشد نيست ، آنچه در كلام خداى تعالى آمده اين است كه قضاى رانده شده كه هر كس شيطان را ولى خود بگيرد و پيرويش كند خدا شيطان را بر او مسلط كند ، تا گمراهش سازد ، نه اينكه خداوند خودش مستقيما او را گمراه كند .
علاوه بر اينكه لازمه اين معنا اين است كه مرجع ضميرها مختلف باشد ، ضمير « فانه » بدون جهت به خداى تعالى برگردد ، در حالى كه اسمى از خداى تعالى قبلا ذكر نشده .
از اين ضعيفتر قول كسى است كه گفته : معناى آيه اين است كه : بر اين شخص كه در باره خدا بدون علم جدال مىكند نوشته شده كه هر كه او را دوست بدارد او گمراهش كند . خلاصه ضميرها را به موصول در * ( « مَنْ يُجادِلُ » ) * برگردانده ، كه ضعف اين كلام براى خواننده روشن است .
از آيه شريفه بر مىآيد كه قضايى كه عليه ابليس رانده شده تنها براى او نيست ، بلكه بر او و قبيله و ذريه و اعوان اوست . و ديگر اينكه گمراه كردن آنان و هدايتشان به سوى عذاب سعير همه فعل ابليس است . اين نكته نيز مخفى نيست كه جمع ميان كلمه « يضله » و كلمه « يهديه » در آيه شريفه خالى از لطف نيست .
* ( « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ) * . . . * ( شَيْئاً » ) * مراد از « بعث » زنده كردن مردگان و بازگشت به سوى خداى سبحان است ، و اين روشن است . و كلمه « علقة » به معناى قطعه اى خون خشكيده است . و كلمه « مضغة » به معناى قطعه اى گوشت جويده شده است ، و « مخلقة » به طورى كه گفتهاند « 2 » به معناى تام الخلقه است ، و * ( « غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ » ) * يعنى آنكه هنوز خلقتش تمام نشده ، و اين كلام با تصوير جنين كه ملازم با نفخ روح در آن است منطبق مىشود . و بنا بر اين معنا ، كلام كسى كه گفته « تخليق » به معناى « تصوير » است ، با آيه منطبق مىگردد .
مقصود از جمله * ( « لِنُبَيِّنَ لَكُمْ » ) * بر حسب ظاهر سياق ، اين است كه تا برايتان بيان كنيم كه بعث ممكن است ، و شك و شبهه را از دلهايتان زايل نماييم ، چون مشاهده انتقال خاكى
هامش
( 1 ) تفسير ابو الفتوح رازى ، ج 8 ، ص 71 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 71 و منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 136 .