جز حق عمل نمىكند ، مىفهميم كه نشاه اى ديگر هست ، و اين ملازمه بسيار روشن است ، براى اينكه اين زندگى دنيايى با مرگ تمام مىشود ، پس بايد يك زندگى ديگرى باشد كه باقى باشد و دستخوش مرگ نگردد .
پس آيه شريفه ، يعنى جمله * ( « فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ) * . . . * ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ » ) * در همان مجراى آيه « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ » « 1 » و آيه « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا » « 2 » و امثال آن - يعنى آياتى كه متعرض اثبات معادند مىباشد .
تنها فرقى كه ميان آيه مورد بحث و آن آيات هست ، اين است كه گفتيم : آيه مورد بحث مطلب را از راه حق مطلق بودن خدا اثبات مىكند ، و آن آيات از راه حقيت فعل خدا ، هر چند كه حقيت خدا مستلزم حقيت فعل او نيز هست .
آن گاه چون ممكن بود كسى توهم كند كه اصلا زنده كردن مردگان محال است ، و در نتيجه برهان سودى نبخشد لذا آن توهم را دفع نموده ، فرمود : * ( « وَأَنَّه يُحْيِ الْمَوْتى » ) * پس اينكه مىبينيم خداوند خاك مرده را زنده نموده ، انسانى جاندار مىكند ، و زمين مرده را زنده مىسازد ، ديگر جاى ترديد در امكان بعث باقى نمىماند .
اين جمله هم جارى مجراى آيه شريفه « قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ، قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » « 3 » و ساير آياتى است كه امكان بعث و احياى بار دوم را از راه وقوع مثل آن در بار اول اثبات مىكند ، مىباشد .
و باز چون ممكن بود كسى توهم كند كه امكان احياى براى بار دوم مستلزم وقوع آن نيست ، و بعيد است كه قدرت خدا متعلق چنين كار دشوارى شود ، لذا اين توهم را هم دفع نموده ، فرمود : * ( « وَأَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * چون در اين جمله قدرت خدا را مطلق و غير متناهى معرفى نموده ، و قدرت غير متناهى نسبتش به احياى اول و دوم يكسان است ، و نيز نسبت به
هامش
( 1 ) نيافريديم آسمانها و زمين را براى سرگرمى و بازى ، نيافريديمشان مگر به حق . سوره دخان ، آيه 39 .
( 2 ) ما آسمان و زمين و آنچه بين آن دو است را باطل نيافريديم ، اين پندار كسانى است كه كافر شدند ، سوره ص ، آيه 27 .
( 3 ) گفت اين استخوانها را كه پوسيده چه كسى زنده مىكند ؟ بگو همان كس كه بار اول ايجادش كرد زنده اش مىسازد . سوره يس ، آيه 79 و 78 .