* ( « وَأَرادُوا بِه كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الأَخْسَرِينَ » ) * .
يعنى عليه ابراهيم حيله انديشيدند ، تا نورش را خاموش كنند ، و حجتش را باطل و خنثى سازند ، پس ما ايشان را زيانكارتر قرار داديم ، چون كيدشان باطل و بىاثر گشت ، و خسارت و زيان بيشترشان اين بود كه خدا ابراهيم را بر آنان غلبه داده ، از شرشان حفظ فرمود و نجات داد .
* ( « وَنَجَّيْناه وَلُوطاً إِلَى الأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ » ) * .
منظور از اين سرزمين ، سرزمين شام است ، كه ابراهيم ( ع ) بدان مهاجرت كرد ، و لوط اولين كسى است كه به وى ايمان آورده و با وى مهاجرت نمود ، هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « فَآمَنَ لَه لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي » « 1 » .
* ( « وَوَهَبْنا لَه إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً » ) * .
كلمه « نافله » به معناى عطيه است ، و چون در باره مضمون دو آيه مذكور مكرر بحث كردهايم ديگر بدان نمىپردازيم .
* ( « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا . . . » ) * .
ظاهر آيه به طورى كه آيات راجعه به امامت ذريه ابراهيم هم دلالت دارد ، اين است كه ضمير در « جعلناهم » به ابراهيم و اسحاق و يعقوب برگردد .
و ظاهر جمله * ( « يَهْدُونَ بِأَمْرِنا » ) * اين است كه هدايت به امر ، جارى مجراى مفسر معناى امامت است و ما در ذيل آيه « إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً » « 2 » در جلد اول اين كتاب بحثى در معناى هدايت امام به امر خدا گذرانديم .
و اما آنچه در خصوص اين مقام خاطر نشان مىكنيم ، اين است كه اين هدايت كه خدا آن را از شؤون امامت قرار داده ، هدايت به معناى راهنمايى نيست ، چون مىدانيم كه خداى تعالى ابراهيم را وقتى امام قرار داد كه سالها داراى منصب نبوت بود ، هم چنان كه توضيحش در ذيل آيه « إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً » گذشت ، و معلوم است كه نبوت منفك از منصب هدايت به معناى راهنمايى نيست ، پس هدايتى كه منصب امام است معنايى نمىتواند غير از رساندن به مقصد داشته باشد ، و اين معنا يك نوع تصرف تكوينى در نفوس است ، كه با آن تصرف راه را براى بردن دلها به سوى كمال ، و انتقال دادن آنها از موقفى به موقفى بالاتر ،
هامش
( 1 ) لوط به وى ايمان آورده و گفت كه من نيز به سوى پروردگارم هجرت خواهم كرد . سوره عنكبوت ، آيه 26 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 124 .