بت حرف مىزند ، و چون حرف زدن بت محال است ، پس انجام اين كار ، و هر كار ديگرى نيز از آن محال است . و آن گاه اين مفسرين جمله « فسئلوهم » را جمله معترضه گرفتهاند .
و چه بسا مفسرينى « 1 » ديگر كه گفتهاند : فاعل در « فعله » محذوف است ، و تقدير كلام « بل فعله من فعله » است ، يعنى اين كار را هر كه كرده ، كرده ، آن گاه خودش ابتدا كرده و گفته : * ( « كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * .
و چه بسا وجوه ديگرى گفتهاند كه هيچ يك خالى از تكلف نيست ، آن هم تكلفى كه كلام را دچار نقيصه مىكند ، و خداى تعالى منزه است از آن .
* ( « فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ » ) * .
اين جمله تفريع و نتيجه بر جمله * ( « فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » ) * است ، چون مردم وقتى كلام ابراهيم ( ع ) را شنيدند و منتقل شدند به اينكه اصنام جماداتى بىشعورند كه حرف نمىزنند ، حجت بر آنان تمام و هر يك از حضار در دل خود را خطا كار دانسته ، حكم كرد به اينكه ظالم او است ، نه ابراهيم .
پس جمله * ( « فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ » ) * استعاره به كنايه است ، و با كنايه از تنبه مردم و تفكرشان در دل خبر مىدهد ، و معناى جمله * ( « فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ » ) * اين است كه هر يك به نفس خود خطاب كرد كه : تو چقدر ظالمى كه جماد بىزبان را مىپرستى ؟ .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : معناى آيه اين است كه بعضى به بعضى ديگر مراجعه نموده گفتند : شما ظالميد . ولى خواننده خود مىداند كه چنين معنايى با مقام ، كه مقام اتمام حجت بر همه است ، همه اى كه در جرم و ظلم شريكند ، سازگار نيست .
و بر فرض هم كه از بىتناسبى با مقام صرفنظر كنيم ، و معناى مزبور را اختيار كنيم ، اشكال ديگرى در آن هست ، و آن اين است كه در چنين مقامى بايد گفته باشند : ما ستمكاريم نه ابراهيم ، هم چنان كه در نظاير آن همين طور آمده مثلا فرموده : « فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ ، قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ » « 3 » و يا فرموده : « فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ » « 4 » .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 53 و كشاف ، ج 3 ، ص 124 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 54 .
( 3 ) پس بعضى رو به بعضى ديگر كردند ، و يكديگر را ملامت نمودند ، كه واى بر ما كه عمرى در طغيان بوديم . سوره قلم ، آيه 30 و 31 .
( 4 ) پس نقل مجلس خود كرديد كه ما هلاك شدنى و محروميم . سوره واقعه ، آيه 67 .