از آيه بعدى به دست مىآيد كه مراد از « ارائه آيات » ( نشان دادن ) در جمله * ( « سَأُرِيكُمْ آياتِي » ) * عذاب به آتش دوزخ است ، و آيه بعدى اين است كه مىفرمايد : * ( « لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ . . . » ) * .
* ( « وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * .
گويندگان اين حرف همان كفارند ، و مخاطبين در اين آيه رسول خدا ( ص ) و مؤمنيناند ، و مقتضاى ظاهر اين بود كه بگويند : « ان كنت من الصادقين - اگر از راستگويانى » ، ولى اينطور نگفتند بلكه گفتند : « اگر از راستگويانيد » ، تا رسول خدا ( ص ) را به خيال خود بيشتر در فشار بگذارند ، و از او چيزى بخواهند كه قادر بر انجام آن نباشد ، و علاوه بر آن مؤمنين را هم گمراه نموده ، عليه آن جناب بشورانند ، و منظورشان از وعد ، همان تهديدى است كه در آيه قبلى بود ، و آيه بعدى هم آن را تفسير نموده مىفرمايد :
* ( « لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ » ) * .
كلمه « لو » براى تمنا و آرزو است ، و كلمه « حين » به طورى كه گفتهاند « 1 » مفعول كلمه « يعلم » است ، و جمله * ( « لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ » ) * ، معنايش اين است كه : نمىتوانند آن عذاب را وقتى كه ايشان را مىگيرد از خود دفع كنند چون از پشت و رويشان ( كنايه است از احاطه ) ، فرايشان مىگيرد .
و جمله * ( « وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ » ) * ، عطف است بر جمله قبليش ، چون برگشت معنايش به ترديد به مقابله است ، و معنايش اين است كه : نه مستقلا مىتوانند آتش دوزخ را از خود دفع كنند ، و نه به يارى كسى .
و اين آيه در محل جواب از سؤال از موعد است ، و معنايش اين است كه : اى كاش كسانى كه كافر شدند مىدانستند كه چه روزى در پيش دارند ، روزى كه نمىتوانند از پيش رو و از پشت سر ، نه به استقلال و نه به يارى كسى ، عذاب آتش را از خود دفع دهند .
* ( « بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ » ) * .
ظاهر سياق اقتضا دارد كه فاعل « تاتيهم » ضميرى باشد كه به كلمه « نار » بر مىگردد ، نه ضميرى كه به كلمه « ساعت » بر مىگردد ، هم چنان كه بعضى « 2 » از مفسرين هم همين را گفتهاند .
هامش
( 1 ، 2 ) روح المعانى ، ج 17 ، ص 50 .