* ( « وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ . . . » ) * است ، همچنين توطئه و زمينه چينى براى جمله بعدى است ، كه مىفرمايد : * ( « وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً » ) * - يعنى ما شما را به آنچه كراهت داريد از قبيل مرض و فقر و امثال آن ، و به آن چه دوست داريد ، از قبيل صحت و غنى و امثال آن ، مىآزماييم ، آزمودنى - گويا فرموده : هر يك از شما را به حياتى محدود ، و مؤجل زنده مىداريم ، و در آن حيات به وسيله خير و شر امتحان مىكنيم ، امتحان كردنى ، و سپس به سوى پروردگارتان بازگشت مىكنيد ، پس به له و عليهتان حكم مىكند .
در اين جمله به علت حتمى بودن مرگ نيز اشاره كرده ، و آن اين است كه اصولا زندگى هر كسى حياتى است امتحانى و آزمايشى ، و معلوم است كه امتحان جنبه مقدمه دارد و غرض اصلى متعلق به خود آن نيست ، بلكه متعلق به ذى المقدمه است ، و اين نيز روشن است كه هر مقدمه اى ذى المقدمه اى دارد ، و بعد از هر امتحانى موقفى است كه در آن موقف نتيجه امتحان معلوم مىشود ، پس براى هر صاحب حياتى مرگى است حتمى ، و بازگشتى است به سوى خداى سبحان ، تا در آن بازگشت در باره اش داورى شود .
* ( « وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ » ) * .
كلمه « ان » در اين آيه نافيه است ، و مراد از اينكه فرمود : * ( « إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً » ) * ، اين است كه منظور مشركين از معاشرت با رسول خدا ( ص ) را منحصر در استهزاى به آن جناب كند ، و خلاصه معنا اين است كه ايشان جز مسخره كردن تو منظور ديگرى از آمد و شد با تو ندارند .
و تقدير جمله « أهذا الذى يذكر آلهتكم » ، « يقولون أهذا . . . » و يا « قائلين أهذا الذى . . . » است ، و اين جمله حكايت استهزايى است كه ايشان مىكردند ، و استهزايشان همين است كه نام او را نبردند ، و با ذكر وصف به وى اشاره كردند ، و مقصودشان از اينكه گفتند : « آيا اين است كه خدايان شما را ياد مىكند ؟ » اين است كه خدايان شما را به بدى ياد مىكند ، و نيز اگر نام آن جناب را نبردند ، منظورشان احترام از خدايان خود بوده ، نظير كلام مشركين زمان ابراهيم كه مىگفتند : « سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَه إِبْراهِيمُ » « 1 » .
و جمله * ( « وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ » ) * ، در موضع حال است ، از ضمير در « ان يتخذونك » ، يا حال است از فاعل « يقولون » - كه گفتيم در تقدير است - و اين به ذهن
هامش
( 1 ) شنيدهايم كه جوانى است ابراهيم نام . سوره انبيا ، آيه 60 .