آن دو وقت عنايت بيشترى هست . از بعضى ديگرشان چنين بر مىآيد كه در پاسخ مىگويند :
مراد از اطراف ، صبح و عصر و ظهر است . و شما خواننده خوب مىدانيد كه همان اشكالى كه به وجه سابق وارد مىشد با مختصر تفاوتى بر اين وجه نيز وارد مىشود و اشكال همه اش از ناحيه جمله * ( « وَأَطْرافَ النَّهارِ » ) * شده كه چگونه با وسط روز و يا صبح و عصر منطبق شود ؟ و پاسخى كه بتواند اشكال را حل كند اين است كه گفته شود كلمه * ( « أَطْرافَ النَّهارِ » ) * مفعول معه است نه ظرف تا كلمه « فى » در تقدير گرفته شود ( و اين پاسخ را كه من آوردهام كسى از مفسرين به اين نحو نگفته ) .
و مراد از اطراف نهار ما قبل از طلوع آفتاب و ما قبل از غروب آن است كه چون دو وقت وسيع هستند و براى هر يك اجزايى است كه هر جزء آن نسبت به ظهر يك طرف روز حساب مىشود و صحيح است كه اين دو هنگام را چندين طرف براى روز به حساب آورد هم چنان كه صحيح است دو طرف روز حسابش كرد چون در عرف هم مىبينيم همانطور كه قبل از آفتاب را اول روز مىنامند اوائل روز هم مىنامند و اين به همان اعتبارى است كه گفتيم يك هنگام را به چند جزء تجزيه مىكنند كه كلمه قبل از آفتاب بر همه اش صادق است و همچنين قبل از غروب را ، هم آخر روز مىنامند و هم اواخر روز . و بنا بر اين وجه برگشت معناى آيه به مثل اين مىشود كه بگوييم « و سبح به حمد ربك قبل طلوع الشمس و قبل غروبها و هى اطراف النهار و بعض اوقات الليل سبح فيها مع اطراف النهار » يعنى قبل از طلوع آفتاب و غروب آن كه اطراف روز هستند و در پاره اى اوقات شب در آن تسبيح كن با اطراف نهار كه مامور به تسبيح در آن شدى .
و اگر بپرسى چطور ممكن است « اطراف نهار » مفعول معه باشد با اينكه ظرف براى تسبيح است ، به تقدير « فى » در آن ، هم چنان كه كلمه * ( « آناءِ اللَّيْلِ » ) * نيز ظرف براى تسبيح است ؟ .
در جواب مىگوييم : لفظ آناء الليل ، ظرف نيست ، و چگونه ممكن است لفظ آن ظرف باشد ، با اينكه « من » بر سر آن در آمده ؟ و با بودن آن ديگر ممكن نيست « فى » نيز در تقدير باشد ، تا ظرف شود ، و ناگزير معناى جمله بر لفظ فى دلالت كند ، و معناى * ( « وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ ، » ) * « و بعض آناء الليل فسبح فيه » باشد ، وقتى در اين جمله چنين بود ، چرا در جمله * ( « وَأَطْرافَ النَّهارِ » ) * چنين نباشد ، يعنى كلمه فى در تقديرش نباشد ، بلكه از معنايش استفاده شود ، و خودش مفعول معه باشد ، و معنايش اين باشد كه قبل از طلوع و غروب آفتاب با اطراف نهارى كه در آن تسبيح مىكنى . . . ، و خلاصه ظرف در هر دو طرف از معنا فهميده شود نه از
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 331
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٣١