* ( « وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ » ) * - يعنى او را در حالى منزه بدار كه مشغول به حمد و نيايش باشى ، چون اين حوادث كه تحملش مشكل و صبر بر آن دشوار است ، نسبتى با عوامل خود دارد كه البته از اين نظر حوادثى است بد و زشت ، كه بايد خداى را از آن منزه بدارى ، و نسبت ديگرى به خداى تعالى دارد كه همان اذن خدا است ، كه به اين نسبت همه حوادثى است جميل ، و جز مصالحى عمومى كه باعث اصلاح نظام هستى است بر آن مترتب نمىشود ، و از اين نظر بايد خداى را حمد و ثنا گويى .
* ( « قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها » ) * - دو كلمه « قبل » دو ظرفند براى تسبيح و حمد پروردگار .
* ( « وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ » ) * - اين جمله نظير جمله « وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ » « 1 » است كه فاى تفريع بر سر فعل آمده و مفعول مقدم ذكر شده است و كلمه « آناء » بر وزن افعال جمع « انى » و يا « انو » - به كسر همزه است - كه به معناى وقت است ، و كلمه « من » براى تبعيض است و جار و مجرور متعلق به فعل « سبح » است و تقدير آن « و بعض آناء الليل سبح فيها - و در بعضى اوقات شب تسبيح بگوى » مىباشد ، و كلمه « اطراف » در جمله * ( « أَطْرافَ النَّهارِ » ) * به طورى كه گفتهاند منصوب به حذف حرف جر است و به جمله « من آناء » عطف شده و تقدير آن « و سبح فى اطراف النهار » است . و اما اينكه مقصود از اطراف النهار چيست آيا قبل از طلوع آفتاب و قبل از غروب آن است يا وقتى ديگر است ؟ كلمات مفسرين مختلف شده كه به زودى بدان اشاره خواهيم كرد .
تسبيحى كه در آيه ذكر شده مطلق است و از جهت لفظ دلالتى ندارد كه مقصود از آن نمازهاى واجب يوميه باشد كه بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند و يا مطلق نماز باشد كه بعضى « 3 » به تبعيت از روايتى كه از بعضى از قدما مانند قتاده و غيره نقل شده بر آن اصرار ورزيدهاند ؟ .
دسته اول گفتهاند : « 4 » مجموع آيه دلالت دارد بر امر به نمازهاى پنجگانه يوميه پس جمله * ( « قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ » ) * به نماز صبح و جمله * ( « وَقَبْلَ غُرُوبِها » ) * به نماز عصر و جمله * ( « وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ » ) * به نماز مغرب و عشاء و جمله * ( « أَطْرافَ النَّهارِ » ) * به نماز ظهر دلالت دارد .
و اگر وقت نماز ظهر را اطراف روز خوانده با اينكه وقت آن نيمه روز است بدين
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 4 .
( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 22 ، ص 133 ، به نقل از ابن عباس .
( 3 ) كشاف ، ج 3 ، ص 96 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 35 .