نمىگويند : نسجه يمن است ، پس متعين آن است كه قبضه را در آيه حمل بر مفعول مطلق كنيم . شخصى « 1 » ديگر به او ايراد كرده كه در جايى حرف تاء در آخر مصدر به معناى مفعول در نمىآيد كه بخواهد بر تحديد و دفعه دلالت كند ، نه بر صرف مؤنث بودن مثل كلمه مورد بحث ، ولى اين اشكال وارد نيست زيرا : اينكه تاء قبضه براى صرف تانيث باشد اول حرف است و خود عين مدعا است ، نه دليل .
كلمه « اثر » در جمله * ( « مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ » ) * شكلى است كه از پاى آدمى در هنگام راه رفتن بر زمين مىافتد و در آن نقش مىبندد ، و اصل در معناى آن ، هر نشانه و علامتى است كه از هر چيزى بعد از رفتن آن به جاى مىماند ، به طورى كه هر كس ببيند به آن چيز پى مىبرد ، مانند ساختمانى كه اثر بنا است ، و مصنوع كه اثر صانع است ، و علم كه اثر عالم است و . . . و از اين جهت جاى پا را كه بر زمين نقش مىبندد اثر اقدام گويند .
كلمه « رسول » به معناى كسى است كه حامل پيامى باشد و در قرآن كريم ، هم بر رسول بشرى كه حامل رسالت خدا به سوى خلق است اطلاق مىشود و هم بر جبرئيل كه حامل وحى الهى است ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّه لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ » « 2 » و هم همه ملائكه ، رسل خوانده شدهاند مانند آيه « بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ » « 3 » و نيز مانند : « جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ » « 4 » .
آيه مورد بحث ، جواب سامرى از باز خواست موسى ( ع ) را حكايت مىكند كه پرسيد : * ( « فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ » ) * و چون اين سؤال به دو سؤال تجزيه مىشود : يكى اينكه :
حقيقت اين عملى كه كردى چيست ؟ و دوم اينكه : چه چيز تو را وادار به اين عمل نمود ؟ و به طورى كه از سياق بر مىآيد جمله * ( « وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي » ) * پاسخ از سؤال دوم است و حاصلش اين است كه تسويل نفسانى من باعث شد به اينكه من بكنم آنچه را كه كردم ، و اما پاسخ سؤال اول به اينكه حقيقت اين عمل چه بوده ؟ مطلبى است كه جمله * ( « بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِه فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ » ) * بدان اشاره مىكند ، و در هيچ جاى قرآن كريم نه در موارد نقل اين داستان و نه در هيچ موردى كه ارتباطى با آن داشته باشد بيانى كه جمله مذكور را توضيح دهد نيست ، و به همين جهت مفسرين در معناى آن اختلاف كردهاند .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 16 ، ص 253 .
( 2 ) كه قرآن به حقيقت كلام رسول بزرگوارى است . سوره حاقه ، آيه 40 .
( 3 ) بله ( مىشنويم ) و فرستادگان ما نزد ايشان مىنويسند . سوره زخرف ، آيه 2 .
( 4 ) فرشتگان را رسولانى بالدار كرد . سوره فاطر ، آيه 1 .