اما اينكه ضمائر مذكور تنها به ساحران برگردد ، با اينكه قبلا هيچ اسمى از ساحران برده نشده است احتمالى است نادرست ، چون از لفظ خود آيه قرينه اى بر آن وجود ندارد .
اين كلام از موسى ( ع ) موعظه اى است به فرعونيان كه بترسند و بر خدا به دروغ افترا نبندند ، قبلا يكى از افتراءاتشان گذشت كه فرعون آيات الهى را سحر ناميده و دعوت حقه را توسل براى بيرون كردن قبطيان خوانده بود و يكى ديگر از افتراها نيز سحر آوردن بود ، ليكن افتراء دروغ به خدا به معناى دروغ درست كردن به او است ، و اين در جايى گفته مىشود كه كسى چيزى را به خدا نسبت دهد كه از خدا نباشد و معجزه را سحر ناميدن و دعوت حقه را كيدى سياسى خواندن ، چيزى را به خدا نسبت دادن نيست بلكه قطع ارتباط و نسبت است ، و همچنين آوردن سحر در قبال معجزه با اعتراف به اينكه سحر است نه واقعيت نيز افترا بر خدا نيست .
پس بنا بر اين ظاهر چنين مىنمايد كه : مراد از افتراء دروغ بر خدا ، اعتقاد به اصول وثنيت ، از قبيل الوهيت آلهه و شفاعت آنها و تدبير عالم را از آنها دانستن باشد ، هم چنان كه ديگر مفسران نيز آيه را به همين معانى تفسير كردهاند ، و در مواضع ديگرى از قرآن نيز اين معنا افتراء بر خدا ناميده شده ، مانند آيه « قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّه كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ » « 1 » .
جمله * ( « فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ » ) * تفريع بر نهى گذشته است ، يعنى به خدا شرك نورزيد تا خداوند شما را به جرم شركتان مستاصل و هلاك نكند ، و اگر عذاب را نكره آورد براى اين بود كه بر شدت و عظمت آن دلالت كند .
و در جمله * ( « وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى » ) * ، « خيبه » به معناى نوميدى از رسيدن به نتيجه است ، نتيجه اى كه آرزويش را دارند و اين جمله در كلام به جاى يك قانون كلى كه همه جا بدان تمسك شود به كار رفته ، و همين طور هم هست ، زيرا افتراء از دروغ است و سبب هر دو يكى است ، و آن هم كاذب است ، و اسباب كاذبه آدمى را به مسببات حقيقى و آثار صادقه هدايت نمىكند ، پس نتائج آن صالح براى بقاء نبوده و به سوى سعادت سوق نمىدهد ، پس در عاقبتش جز شئامت و خسران نيست .
بنا بر اين ، آيه مورد بحث معنايش عمومىتر از آيه « إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ » « 2 » مىباشد ، براى اينكه آيه مورد بحث ، خيبه را در مطلق افتراء اثبات مىكند ، به
هامش
( 1 ) اگر به كيش شما برگرديم ، بر خداى تعالى به دروغ افتراء بستهايم . سوره اعراف ، آيه 89 .
( 2 ) كسانى كه به دروغ بر خدا افتراء مىبندند رستگار نمىشوند . سوره يونس ، آيه 69 .