حجت موسى ( ع ) فساد آن دين را كاملا روشن كرده و بطلانش را بر ملا كرده بود ، بلكه به اين عنوان بود كه اين كيش سنت مقدسى است كه مليت قبط بر آن تكيه دارد ، و شوكت و عظمتشان وابسته به آن است و زندگيشان با آن تامين مىشود ، به طورى كه اگر اختلاف كنند ، و در مقابل موسى قيام ننمايند موسى ( ع ) بر آنان غلبه يافته به كلى نابود مىگردند .
در نتيجه راه چاره اين است كه فكرها و كيدها را جمع كنند و اختلاف را كنار گذارند و همه به يك صف بيايند تا نيرومند باشند ، و بتوانند برنده شوند ، كه امروز هر يك برنده باشد او رستگار است .
بازار عوامفريبى و مكارى رواج يافت و مردم را وادار به وحدت كلمه و اتفاق كردند ، و هشدار دادند كه سستى مكنيد ، مليت و تمدن خود را حفظ نماييد و بر دشمنان حمله دسته جمعى بكنيد ، فرعون از يك سو مردم را مىشورانيد و از سوى ديگر با وعده هاى جميل دلگرم مىكرد و به مردم كه مىپرسيدند : « أإِنَّ لَنا لأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ » « 1 » مىگفت : « نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ » « 2 » و به هر وجهى كه ممكن بود چه از راه ترغيب و يا ترهيب ، مردم را وادار كردند كه نسبت به كيش خود پايدارى كنند و عليه موسى ( ع ) برخيزند .
اين آن معنايى است كه تدبر در آيات و با استمداد از سياق و قرائن متصله و شواهد منفصله ، آن را مىرساند . بنا بر اين اينكه فرمود : * ( « فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ » ) * اشاره به اختلافى است كه در اثر موعظه موسى ( ع ) و ادله اى كه بدان اشاره كرده بود ، در بينشان به راه افتاد .
و اينكه فرمود : * ( « وَأَسَرُّوا النَّجْوى » ) * اشاره است به مشورتهاى سرى ايشان در امر موسى ، و سعى و كوشششان در رفع اختلاف ناشى از گوش دادن به مواعظ وى .
و جمله * ( « قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ . . . » ) * بيان همان گفتگوهاى سرى است كه در بين خود داشتهاند كه توضيح معنايش گذشت ، و جمله * ( « إِنْ هذانِ لَساحِرانِ » ) * در قرائت معروف به كسر همزه و سكون نون مخفف از « ان » مشبهه به فعل قرائت شده و كلمه مذكور به خاطر همين كه مخفف شده از عمل ملغى گشته و نصب به اسم و رفع به خبر نداده است .
هامش
( 1 ) آيا اگر برد با ما باشد جائزه اى هم خواهيم داشت . سوره شعراء ، آيه 41 .
( 2 ) بلى و علاوه بر مزد و جائزه از اطرافيان و نزديكان هم خواهيد بود سوره شعراء ، آيه 42 .