رفته بعضى « 1 » گفتهاند : وجه آن اين است كه مىخواهد به بديع بودن اين صنع عجيب و صور گوناگون و ازواج مختلفه آن اشاره كند كه هر كدام براى خود يك نوع حيات دارد ، در حالى كه همه از يك آب ارتزاق مىكنند و معلوم است كه صنع عظيم ، جز از صانعى عظيم سر نمىزند و اين نيز معمول است كه وقتى عظيمى در باره خود سخن مىگويد به « ما » تعبير مىآورد و از خودش و اعوان و خدم خود صحبت مىكند ، و اين التفات در چند جا از كلام خداى تعالى كه از بيرون آوردن نبات به وسيله آب سخن گفته به كار رفته است ، مانند آيه « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِه ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها » « 2 » كه در اول خداى را غايب گرفته و مىفرمايد : آيا نمىبينى كه خدا آبى از آسمان نازل كرد ؟ آن گاه در آخرش مىفرمايد : پس به وسيله آن ميوه هايى با رنگهاى گوناگون بيرون آورديم .
و نيز مانند آيه « وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِه حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ » « 3 » و آيه « وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِه نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ » « 4 » .
و در جمله * ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لأُولِي النُّهى » ) * كلمه « نهى » جمع نهية - به ضم نون و سكون هاء - است ، كه به معناى عقل است ، و اگر عقل را نهيه ناميدهاند براى اين بوده كه عقل ، آدمى را از پيروى هواى نفس نهى مىكند .
* ( « مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى » ) * ضمير در « منها » و آن دو تاى ديگر به كلمه ارض بر مىگردد و آيه شريفه ابتداى خلقت آدمى را از زمين و سپس اعاده او را در زمين و جزئى از زمين و در آخر بيرون شدنش را براى بازگشت به سوى خدا از زمين مىداند ، پس در زمين يك دوره كامل از هدايت بشر صورت مىگيرد .
* ( « وَلَقَدْ أَرَيْناه آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى » ) * ظاهرا مراد از آيات ، عصا و دست و ساير معجزاتى باشد كه موسى ( ع ) در ايام دعوتش به فرعون ارائه داد ، نه معجزه غرق ، هم چنان كه در تفسير جمله
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 16 ، ص 206 .
( 2 ) سوره فاطر ، آيه 27 .
( 3 ) برايتان از آسمان ، آبى فرستاد ، پس به وسيله آن باغهاى داراى بهجتى رويانديم . سوره نمل ، آيه 60 .
( 4 ) او است كسى كه آبى از آسمان فرو مىفرستد ، پس به وسيله آن بيرون كرديم روئيدنىهاى هر چيز را . سوره انعام ، آيه 99 .