خلاف آيه دوم ، كه در سابق در ذيل آيه « وَجاؤُ عَلى قَمِيصِه بِدَمٍ كَذِبٍ » « 1 » در جلد يازدهم اين كتاب گفتارى پيرامون دروغ ، و اينكه دروغ رستگارى در پى ندارد گذشت .
* ( « فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى ) * . . . * ( مَنِ اسْتَعْلى » ) * كلمه « تنازع » ، قريب المعنا با كلمه اختلاف است ، و از ماده « نزع » گرفته شده كه به معناى جذب چيزى از جايگاه آن است تا جايى كه از جايش كنده شود ، و تنازع هم به خودى خود متعدى مىشود ، چنانچه در آيه مورد بحث شده است ، و هم با كلمه « فى » متعدى مىشود ، مانند آيه « فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ » « 2 » .
كلمه « نجوى » به معناى سخن سرى است ، و اصل آن مصدر به معناى مناجات يعنى بيخ گوشى با يكديگر سخن گفتن است .
كلمه « مثلى » مؤنث امثل است ، هم چنان كه فضلى و كبرى مؤنث افضل و اكبر است ، و كلمه « مثلى » به معناى شبيه تر است ، و طريقه مثلى آن سنتى است كه به حق نزديكتر باشد و يا به بر آوردن آرزوهاى مردم نزديكتر باشد و مقصود فرعون از اين طريقه كه به خيال خودش به حق نزديكتر است طريقه وثنيت است كه مذهب رسمى مصر آن روز بوده است و آن عبارت است از پرستش آلهه ، و قبل از همه آنها خود فرعون ، كه إله قبط بود .
و در جمله « اجمعوا » اجماع به طورى كه راغب گفته جمع آورى چيزى با فكر و تامل است « 3 » و كلمه « صف » به معناى اين است كه چند چيز را مثلا چند درخت و يا چند انسان را در خطى مستقيم بچينند ، اين كلمه ، هم مصدر استعمال مىشود و هم اسم مصدر ، ( هم عمل كسى را كه مىچيند صف گويند و هم آن چيده شده را ) و در جمله * ( « ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا » ) * احتمال دارد مصدر باشد يا به معناى صافين ( صف ايستادگان ) باشد ، يعنى بياييد در حالى كه صف بسته باشيد و خلاصه در حالى كه با اتحاد و اتفاق باشيد ، نه مختلف و متفرق تا ضعيف شويد ، بلكه عليه او كيد واحدى باشيد .
و از تفريع جمله * ( « فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ » ) * بر مضمون آيه قبلى كه داشت * ( « قالَ لَهُمْ مُوسى . . . » ) *
معلوم مىشود كه اين تنازع و اختلاف به خاطر موعظه اى در ميان آنان بپاشد . كه موسى با آن وعظشان كرده و تا حدى اثر خود را در ايشان گذاشته است ، و بايد هم همين طور باشد براى اينكه موعظه موسى كلمه حقى بوده كه كسى نمىتوانست به آن اشكال و خرده اى بگيرد و
هامش
( 1 ) و پيراهن او را با خونى دروغين آوردند . سوره يوسف ، آيه 18 .
( 2 ) و هر گاه در چيزى نزاع كرديد . سوره نساء ، آيه 59 .
( 3 ) مفردات راغب ماده « جمع » .