همچون روز عيد خود را زينت مىكردند ، و بازارها را آذين مىبستند .
« و حشر ناس » به طورى كه راغب گفته ، به معناى بيرون كردن آنان از مقرشان و بسيج دادن اجبارى براى جنگ و امثال آن است « 1 » و كلمه « ضحى » به معناى وقت پراكنده شدن نور آفتاب در روز است .
و جمله * ( « وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى » ) * عطف بر « زينت » و يا عطف بر « يوم » به تقدير يوم يا وقت و امثال آن است ، و معنايش اين است كه موسى گفت : موعد شما روز زينت و روز پراكنده شدن مردم در هنگام ظهر باشد ، و بعيد نيست كه مفعول معه باشد كه معنى آن اين است كه موعد شما يوم زينت است با حشر مردم در هنگام ظهر ، و اين جمله اخير به منزله شرط است ، يعنى به شرط اينكه بيرون آيند ، و اگر اين را شرط كرد براى اين بود كه آنچه جريان مىيابد اولا همه باشند و در ثانى در روشنايى آفتاب همه ببينند .
* ( « فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَه ثُمَّ أَتى » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از تولى فرعون اين است كه از مجلس مذاكره برخاست و رفت تا خود را براى موعد آماده كند ، و مراد از جمع كيد ، جمع سحره است كه در پياده كردن نقشه اش به آنان محتاج است و همچنين فراهم آوردن ساير وسائلى كه براى عوامفريبى و دوز و كلك خود بدانها نيازمند است ، و ممكن هم هست مراد از جمع آورى كيد ، جمع آورى « ذوى كيد » يعنى صاحبان كيد باشد ، كه مضاف آن « ذوى » حذف شده باشد و مراد از « ذوى كيد » همان ساحران و ساير عمال و ياران فرعون است ، * ( « ثُمَّ أَتى » ) * يعنى بعد از آنكه رفت تاكيد خود جمع كند برگشت و به ميعاد آمد .
* ( « قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّه كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى » ) * « ويل » كلمه عذاب و تهديد است و اصل در آن همان معناى عذاب است ، و معناى « ويلكم » اين است كه خداوند شما را عذابى سخت كند . و كلمه « سحت » - به فتح سين - به معناى استيصال موى به وسيله تراشيدن است ، و اسحات ، استيصال و هلاك كردن را گويند .
در آيه مورد بحث ، ضمائر جمع - چه جمع حاضر و چه جمع غايب - همه به فرعون و كيدش كه همان ساحران و ساير اعوانش باشند بر مىگردد كه در آيه قبلى نامشان برده شد ، و
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « حشر » .