پاسخى كه موسى ( ع ) به سؤال فرعون داد و گفت : * ( « عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي » ) * نيز مرتبط به گفت و شنود قبلى است ، بنا بر اين جمله * ( « الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْداً » ) * دنباله همان گفتگو است و تتمه داستان هدايت عمومى ، و به رخ كشيدن شواهدى روشن براى آن است .
پس خداى سبحان آدميان را چون كودكى كه در گهواره اش مىگذراند و براى زندگى دنيا پرورشش مىدهند ، در گهواره زمين قرار داد تا او را براى زندگى شريفتر و رقاء يافته اى به نام آخرت تربيت كند .
و نيز براى انسان در روى زمين راهها و جاده هايى قرار داد تا از اين جاده ها منتقل شود به اينكه بين او و هدفش كه براى آن هدف خلق شده و عبارت است از تقرب به خداى تعالى و دخول در حظيره كرامت ، راهى است كه بايد آن را بپيمايد ، همانطور كه براى رسيدن به مقاصد دنيا بايد راهها و جاده هايى طى كند .
و نيز خداوند از آسمان آبى - كه همان آب بارانها باشد - نازل كرد و آبهاى چشمه ها و نهرها و درياها را جارى ساخت و به وسيله آن ازواج يعنى انواع و اصناف گياهان نزديك به هم را رويانيد و شما را به طريقه خوردن آن راهنمايى نمود كه در همه اينها آيات و معجزاتى است كه هر صاحب خردى را به سوى هدايت او و ربوبيتش راهنمايى مىكند .
پس جمله * ( « الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ مَهْداً » ) * اشاره است به قرار گرفتن آدمى در زمين و ادامه حياتش ، و همين خود از هدايت است و جمله « وَجَعَلَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا » اشاره است به راههايى كه آدميان در زمين و در بين نقاط مختلف آن كشيده و طى مىكنند تا به مقاصد خود برسند ، كه اين نيز از باب هدايت است ، و جمله * ( « وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِه أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ » ) * اشاره است به اينكه انسانها و حيوانات را به استفاده از نباتات راهنمايى كرده كه اگر نمىكرد نمىتوانستند زنده بمانند و نيز آسمان را به فرستادن باران و باران را به باريدن و نبات را به روييدن هدايت فرمود .
حرف « باء » در « به » باء سببيت است ، كه نظام سببيت و مسببيت ميان امور اين عالم را تصديق مىكند و مراد از ازواج بودن نباتات ، انواع و اصناف داشتن آن است ، انواع و اصناف نزديك به هم ، همانطور كه مفسرين آن را چنين تفسير كردهاند و يا مراد از آن حقيقت معناى زوجيت است كه دلالت كند بر اينكه نر و مادگى ميان گياهان نيز هست ، هم چنان كه علم روز نيز همين را مىگويد و در حقيقت قرآن كريم در چندين قرن قبل از پيدايش علوم امروز از اين حقيقت خبر داده .
در جمله * ( « فَأَخْرَجْنا بِه أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى » ) * التفات از غيبت به تكلم با غير به كار
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 238
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٣٨