بنا به گفته وى برگشت معناى اصطناع موسى به اين است كه خداى تعالى او را براى خود اختصاص داد ، و آن وقت موقعيت كلمه « لنفسى » كاملا روشن مىشود ، و اما بنا بر معناى اول ، از نظر سياق مناسبتر آن است كه بگوييم « اصطناع » متضمن معناى اخلاص است ، و به هر حال معناى آن اين است كه من تو را خالص براى خودم قرار دادم ، و همه نعمتهايى كه در اختيار تو است همه اينها از من و احسان من است ، و در آن غير من كسى شركت ندارد ، پس تو خالص براى منى ، آن وقت مضمون آيه مورد بحث با آيه « وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّه كانَ مُخْلَصاً » « 1 » . روشن مىشود .
از اينجا معلوم مىشود اينكه بعضى « 2 » گفتهاند : مراد از اصطناع ، اختيار است ، و معناى اختيار خدا موسى را براى خود اين است كه او را حجت ميان خود و خلق خود قرار دهد ، به طورى كه كلام او و دعوتش كلام و دعوت وى باشد ، و نيز گفتار بعضى « 3 » ديگر كه گفتهاند :
مراد از كلمه « لنفسى » براى وحى و رسالت من است ، و نيز گفتار ديگران كه گفتهاند :
يعنى « براى محبتم » هيچ يك درست نيست ، چون به دون دليل مقيد كردن است .
و نيز روشن مىشود كه اصطناع و احسان نمودن خدا موسى را براى خود ، يكى از منتهاى مذكور است ، بلكه از بزرگترين نعمتهاى او بوده است و ممكن هم هست جمله * ( « وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي » ) * ، عطف تفسيرى بر جمله * ( « جِئْتَ عَلى قَدَرٍ » ) * باشد و اينكه فخر رازى بر اين معنا اعتراض كرده كه وسط واقع شدن نداء ميان آن و منتهاى مذكور - با اينكه اصطناع هم در سلك آن منتها باشد - سازگارى ندارد و به همين جهت بهتر است آن را تمهيد و زمينه چينى براى فرستادن او و برادرش نزد فرعون دانست .
اعتراضش وارد نيست ، براى اينكه حكمت وسط واقع شدن نداء منحصر در آنچه او گفته نيست ، شايد وجه ديگر آن ، احترام بيشتر موسى ( ع ) و لطف به وى و نزديك كردنش به موقف انس باشد ، تا زمينه فراهم شود براى التفات بار دوم ، از تكلم مع الغير به تكلم وحده ، يعنى جمله * ( « وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي » ) * .
* ( « اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي » ) * در اين جمله امر سابق تجديد مىشود و در آن خطاب تنها متوجه موسى ( ع ) شده بود و مىفرمود * ( « اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّه طَغى » ) * ولى در اين جمله برادرش را هم به وى
هامش
( 1 ) به ياد آر در كتاب ، موسى را كه مخلصى بود . سوره مريم آيه 51 .
( 2 ، 3 ) مجمع البيان ، ج 7 ص 11 .