متعلق به فعل به قياس به علت فاعليش مىگردد ، كه يكى از اجزاء علت تامه فعل است و نسبت فعل و عدم آن به قياس به آن تنها ممكن است ، ( نه واجب و نه ممتنع ) و به عبارت ديگر نسبت فعل و عدم فعل به فاعل نسبت امكان دائمى است ، چون فاعل علت ناقصه است ، كه نه وجود فعل را واجب مىكند و نه عدم آن را ، پس بنا بر اين ، ارسال رسول و دعوت فرعون به وسيله رسول ، و امر فرعون به اطاعت وى همه صحيح است ، زيرا اجابت فرعون و اطاعتش از رسول ، نسبت به خود او اختيارى و ممكن است ، ( نه واجب و نه ممتنع ) هر چند كه نسبت به او كه علت فاعلى است ، به ضميمه ساير عوامل مانعه از اجابت محال و ممتنع است ، اين جواب كسانى است كه قائل به اختيارند و اما جبرى مذهبان ، كه خود فخر رازى يكى از آنها است ، اين شبهه نزد آنها منحصر در تنها مساله مورد بحث نيست ، بلكه در تمامى موارد تكاليف جريان دارد ، چون ايشان قائل به عموم جبر هستند و در مورد بحث گفتهاند : امر به موسى تكليفى است صورى كه نتيجه آن اتمام حجت و قطع معذرت است .
و اما اگر مراد از « سر ارسال رسول » با علم به ايمان نياوردن فرعون پرسش از فائده اين كار باشد چون خداى تعالى كار لغو نمىكند ؟ در جواب مىگوييم دعوت به دين حق هرگز و در هيچ موردى لغو نيست ، براى اينكه در مردمى كه آن را مىپذيرند اثر گذاشته و ايشان را در سعادت تكميل مىكند و در مردمى كه آن را نمىپذيرند نيز اثر گذاشته ايشان را در شقاوتشان تكميل مىكند ، هم چنان كه خداى تعالى فرمود : « وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً » « 1 » .
آرى اگر تكميل در طرف شقاوت لغو گردد ، ديگر آزمايش در آن ناحيه معنايى نخواهد داشت ، و حجت در آن تمام نمىشود ، و عذر منقطع نمىگردد و اگر در يك طرف حجت تمام نشود ، در طرف ديگر نيز تمام نمىگردد ، و اين خود روشن است ( زيرا سعادت در جايى تحقق مىيابد كه شقاوت هم امكان داشته باشد ) .
* ( « قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى » ) * كلمه « فرط » به معناى تقدم است و در اينجا مراد از آن به قرينه مقابله اش با طغيان ، تعجيل در عقوبت است ، به طورى كه نگذارد دعوت تمام گردد و مهلت ندهد معجزات اظهار شود ، و مراد از « طغيان » اين است كه در ظلم خود از حد تجاوز نموده و با تشديد عذاب بنى
هامش
( 1 ) ما از قرآن چيزهايى نازل مىكنيم كه براى مؤمنين شفاء و رحمت است ، و ظالمان را جز بر خسارتشان نمىافزايد . سوره اسرى ، آيه 82 .