است ، و در عالم آخرت دروغى وجود ندارد ، در آنجا همه ناگزير از ترك قبيح و خلافند .
چون نفى اصل عبادت به آن معنايى كه گذشت مطلبى است حق و صدق ، و اثبات عبادت هر چند دروغ نبوده الا اينكه از نظر حقيقت و واقع أمر خالى از مجاز گويى هم نيست .
علاوه بر اين ، توجيه اين مفسر كه گفته « منظور اين است كه ما به شما دستور نداديم و شما را به عبادت خود دعوت ننموديم » معنايى است كه از نظر الفاظ آيه هيچ دليلى بر آن نيست .
از اين هم كه بگذريم ، دروغى كه گفتيم در آخرت وجود ندارد آن دروغى است كه جنبه عمل و كسب داشته باشد ، يعنى مانند عالم دنيا كسى دروغ بگويد تا بوسيله دروغ گفتن چيزى بدست آورد ، اما دروغى كه نتيجه ملكات دنيوى است مانعى از امكان آن نيست ، بلكه نه تنها ممكن است كه بنا به حكايت آيه اى كه ذيلا نقل مىگردد واقع هم مىشود : « ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ » « 1 » و اين حكايت در آيات ديگرى نيز هست .
پس ، روشن شد كه نظريه آن مفسر درست نيست ، و همچنين نظريه بعضى « 2 » ديگر كه گفتهاند منظور شركاء اين است كه شما مشركين تنها ما بتها را نمىپرستيديد ، بلكه هواها و شهوات و شيطانهايتان را نيز مىپرستيديد ، همان شيطانهايى كه شما را اغواء كردند - چون همانطور كه اعمال عبادتى بتپرستان مصداق بتپرستى است ، همان اعمال مصداق پيروى هواها و شيطانها و پرستش آنها است - و به عبارتى ديگر : اعمالى كه مشركين داشتند از آن جهت كه پيروى هوى و شيطان بود پرستش هوى و شيطان بر آن اعمال صادق بود ، ولى اين صادق بودن باعث آن نمىشود كه پرستش بت بر آن اعمال صادق نباشد ، هم چنان كه خداى تعالى هر سه جهت را در كلام مجيدش تصديق نموده ، يك جا در باره بتپرستى مىفرمايد : « وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ » « 3 » و در جاى ديگر در باره هوىپرستى مىفرمايد :
« أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه » « 4 » و در باره شيطانپرستى مىفرمايد : « أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ » « 5 »
هامش
( 1 ) آن گاه به جز اين راه چاره اى نمىبينند كه بگويند : به خدا ، پروردگارمان سوگند كه ما مشرك نبوديم ، ببين چگونه بر خلاف ميل خود ( و بر حسب عادت دنيائيشان ) دروغ مىگويند . « سوره انعام ، آيه 23 »
( 2 ) تفسير المنار ، ط . بيروت ، ج 11 ، ص 353 .
( 3 ) « سوره يونس ، آيه 18 » .
( 4 ) آيا ديدى آن كسى را كه هواى نفس خود را معبود خود گرفت . « سوره جاثيه ، آيه 23 »
( 5 ) ( مگر به تو انسان عهد نسپرديم كه ) شيطان را نپرستيد كه او براى شما دشمنى است آشكارا .
« سوره يس ، آيه 60 »