و تقدير كلام : « لهم جزاء سيئة بمثلها من العذاب » است و مجموع اين جمله خبر براى مبتدايى است كه در آيه شريفه ذكر شده ، و آن كلمه « الذين » در جمله : * ( « وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ » ) * مىباشد . و منظور اين است : كسانى كه كار زشت مىكنند كيفرى زائد بر گناه خود ندارند ، بلكه كيفر نمىبينند مگر به مثل و مقدار گناهى كه كردهاند ، پس جزاء يك سيئه يك عقوبت است ، به خلاف حسنه كه گفتيم پاداشش يا ده برابر است و يا چيزى است كه عقل بشر از درك آن عاجز است . و معناى اينكه فرمود : * ( « ما لَهُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ » ) * اين است : گنهكاران هيچ عاصم و حافظى كه از عذاب خدا حفظشان كند ندارند . اين جمله مىخواهد به مشركين كه شركاى خود را شفيعان درگاه خدا مىپنداشتند بفهماند كه اين شركاى خيالى در آن روز به كار نمىآيند ، چيزى كه هست اين معنا را با بيانى كلى اداء نموده مىفرمايد : بطور كلى در آن روز هيچ عاصم و مانعى از عذاب خدا نيست ، نه شركاء و شفعاى خيالى مشركين ، و نه هيچ ضدى نيرومند و مانعى ديگر ، و نه هيچ عاصمى ديگر .
* ( « كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً » ) * - كلمه « قطع » - به كسر قاف و فتح طاء - جمع « قطعه » است ، و كلمه « مظلم » حال از كلمه « ليل » است ، و گويا مىخواهد بفرمايد : شب ظلمانى تكه تكه شده و يكى پس از ديگرى به روى چهره آنان افتاده و در نتيجه چهره هايشان بطور كامل سياه شده است . و متبادر از اين تعبير اين است كه خواسته است بفرمايد « هر يك از آن تكه ها به روى يكى از مشركين افتاده » نه آنكه بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند كه منظور اين است كه « روى سياه اينان روى قطعه قطعه شب را پوشانده پس در نتيجه آن قطعه ها ظلمانى شده ، بعضى بر بالاى بعضى ديگر واقع شدند » وجه نادرستى اين تفسير اين است كه در آيه شريفه چيزى كه دلالت بر اين معنا كند وجود ندارد .
* ( « أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » ) * - اين جمله دلالت بر دوام بقاء آنان در آتش دارد ، چون وقتى گفته مىشود « فلانى از اصحاب فلان چيز است » معنايش اين است كه دائما آن كار را مىكند . و همچنين كلمه « خالد » دلالت بر اين جاودانگى دارد ، هم چنان كه همين تعبير در مورد اهل بهشت دلالت بر همين معنا دارد .
* ( « وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ . . . » ) *
منظور از « حشر جميع » حشر همه آنهايى است كه تا كنون ذكر شدند ، چه مؤمنين و چه
هامش
( 1 ) تفسير المنار ، ط . بيروت ، ج 11 ، ص 352 .