و عبادت كه نوعى اتصال عابد به معبود از راه مملوكيت و تذلل است ، وقتى عبادت مىشود كه متصل و مرتبط به معبود شود - تا بتوان گفت : فلان عابد فلان معبود را پرستيد ، و براى او عبادت كرد - و اين ممكن نيست مگر وقتى كه معبود شعور و آگاهى از عبادت عابد داشته باشد ، و اگر معبودى فرض كنيم كه هيچ اطلاعى از عبادت پرستندگان خود ندارد عبادت حقيقى تحقق نمىيابد ، بلكه صورت عبادتى است كه عبادت خيال شده است .
پس ، از اين معنا روشن شد كه منظور از جمله * ( « ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ » ) * اين است كه ما در آن روز اين حقيقت را - كه هيچ رابطه اى حقيقى بين مشركين و شركاء نبوده - روشن نموده حقيقت امر را كه در زير اوهام مستور مانده و هواهاى دنيايى آن را پوشانده بود ابراز مىداريم ، و در آن روز روشن مىكنيم كه حقيقت مولويت و صاحب زمام تدبير بودن از آن خداى سبحان است ، و غير از خدا هيچ كس سهمى از مولويت و ربوبيت ندارد تا صحيح باشد كسى پناهنده او شود ، و آن گاه صحيح باشد بگوئيم فلانى فلان مولا و فلان رب را پرستيد .
وقتى در روز قيامت خداى تعالى پرده از روى اين حقيقت بردارد براى مشركين هويدا و محسوس مىشود كه شركاى آنها در حقيقت نه شركاء بودند و نه معبود ، براى اينكه شركاى خيالى به كلى از عبادت آنان غافل و بى خبر بودند ، و مشركين در برابر آن سنگ و چوبها حركاتى مىكردند شبيه به عبادت ، آن گاه وهم و هواهاى آنان براى آنان اينطور تصوير مىكردند كه دارند اين بتها را عبادت مىكنند .
آيه ديگرى نيز به اين حقيقت اشاره نموده مىفرمايد : « وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ » « 1 »
و با اين بيان ، اين معنا نيز روشن شد كه جمله * ( « وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ » ) * گفتارى است كه شركاء بطور حقيقت و جدى گفتهاند . پس اينكه بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند « منظور شركاء اين نيست كه بگويند شما مشركين اصلا ما را نپرستيديد ، بلكه منظورشان اين است كه به دستور و دعوت ما نپرستيديد » سخن فاسدى است ، براى اينكه دروغ
هامش
( 1 ) و چون مشركين شركاى خود را ببينند مىگويند : پروردگارا اينهايند آن شركائى كه ما به جاى تو آنها را مىپرستيديم و شركاء پاسخشان مىدهند كه شما دروغگوييد . « سوره نحل ، آيه 86 »
( 2 ) مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 42 .