و اين نظريه خيلى شبيه به مساله تفديه مسيحيان است كه مىگويند : خداى تعالى بشر را آفريد تا او را اطاعت كند ، و در عوض خداى تعالى در بهشت سكونتش دهد ، و ليكن بشر او را نافرمانى كرد و غرض خدا از اين آفريدن نقض شد ، لا جرم خداى تعالى براى تدارك و جبران اين نقض غرض ، مسيح را فداى بشر كرد تا بشر را عذاب نكند .
وجه ديگر گفتار بعضى « 1 » از مفسرين است ، كه گفتهاند لفظ « كلمه » در جمله * ( « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ . . . » ) * به معناى همان وعده اى است كه خداى تعالى در همين سوره داده و فرموده :
« إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 2 » و اين نظريه درست نيست ، براى اينكه اگر منظور از سبقت در جمله مورد بحث سبقت به حسب بيان باشد ، و خواسته است بفرمايد « ما قبل از بيان وحدت و اختلاف مردم گفته بوديم كه پروردگار تو در روز قيامت چنين و چنان مىكند » كه قبلا چنين بيانى نفرموده بود ، زيرا آيه اى كه اين وعده را داده آيه « 93 » اين سوره است كه در اواخر سوره قرار دارد ، و ما اكنون در تفسير آيه « 19 » هستيم ، و چون آيات اين سوره متصل بهماند نمىتوان احتمال داد كه آيه « 93 » قبل از آيه « 19 » نازل شده باشد .
علاوه بر اين ، در آيه « 93 » سخن از كل انسانها نيست ، بلكه سخن از خصوص بنى اسرائيل دارد ، و ضمير در كلمه « بينهم » به خصوص اين قوم برمىگردد ، اينك تمام آن آيه از نظر خواننده مىگذرد : « وَلَقَدْ بَوَّأْنا بَنِي إِسْرائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » از اين هم كه بگذريم در بعضى از آيات كه لفظ « كلمه » آمده با معنايى كه شما براى « سبق » كرديد ملائمت ندارد ، نظير آيه شريفه زير كه مىفرمايد : « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 3 » ، چون شما كلمه « سبق » را عبارت دانستيد از قضاء و داورى روز قيامت ، و در اين آيه منظور از كلمه « سبق » اين است كه هر انسانى چه اهل باطل باشد و چه اهل حق مدتى معين در زمين زندگى كند .
و اگر منظور از « سبق » سبقت به حسب قضاء باشد ، سزاوارتر آنست كه در اين باب اولين
هامش
( 1 ) تفسير المنار ، ج 11 ، ص 328 .
( 2 ) پروردگار تو در روز قيامت در آنچه مردم در باره آنها اختلاف مىكردند حكم ( قضاوت ) خواهد كرد . « سوره يونس ، آيه 93 »
( 3 ) و اگر نبود كلمه و قضايى كه قبلا از ناحيه پروردگارت رانده شده ، هر آينه بين اهل حق و اهل باطل حكم مىكرد ، و اهل باطل را هلاك مىكرد . « سوره شورى ، آيه 14 »