اشكالى كه در اين نظريه هست اين است كه هم بر خلاف ظاهر آيه مورد بحث و هم بر خلاف ظاهر آيه سوره بقره و هم بر خلاف ساير آياتى است كه در اين باب وارد شده است و ذيلا ذكر مىشود :
« وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 1 » « وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 2 » بطورى كه ملاحظه مىكنيد ظاهر همه اين آيات مخصوصا با در نظر گرفتن كلمه « بعد » اين است كه مردم هر يك در زمانى بر دين فطرت و پيرو دين حق بودهاند ، و در زمانى ديگر به انگيزه دشمنىهايى كه با يكديگر داشتهاند در دين اختلاف كردهاند .
پس ، كلمه « كان » در آيه مورد بحث منسلخ از زمان نيست .
علاوه بر اين ، چكيده اين نظريه اين شد كه بشر به حسب طبعش دائما بر دين توحيد بوده ، و به حسب عملكردش دائما اختلاف داشته ، و اين دو چيز با هم جمع نمىشوند ، به اين معنا كه اختلاف اگر ريشه در فطرت نداشته باشد ( هم چنان كه ندارد ) دائمى نخواهد بود .
وجه ديگرى كه بعضى « 3 » از مفسرين در تفسير آيه گفتهاند اين است كه « منظور از كلمه » ناس « همه مردم است ، چون همه مردم در كفر و شرك ملت واحدى بودند و بعد از آمدن انبياء مختلف شدند ، بعضى كافر و بعضى مسلمان » .
و اين قول سخيفترين اقوالى است كه در باره اين آيه گفته شده ، چون صرفنظر از اينكه گفتارى است بدون دليل ظاهر آيات هم آن را رد مىكند ، چون آيات ظهور در اين دارد كه اختلافها اگر ريشه يا بى شود همه منتهى مىشود به دشمنى مردم با يكديگر ، و آن هم بعد از آمدن دين حق و علمشان به آن دين ، و چون چنين بوده جا داشته كه خداى تعالى حكم نهايى را بين آنها بكند ، و عذاب و هلاكت را بر آنان نازل فرمايد ، و اگر همه مردم بر كفر و شرك بودهاند و هيچ سابقه هدايت و ايمانى نداشتهاند ديگر معنا ندارد كه آن حكم نهايى را مستند به دشمنى بعد از علم كند ؟ و از اين گذشته چه معنا دارد كه خداى تعالى موجودى را خلق كند كه تمامى افرادش مستحق هلاكت ، و كفر و شركشان مقتضى آمدن عذاب بر آنان باشد ، و آيا آفريدن چنين خلقى نقض غرض نيست ؟
هامش
( 1 ) و مردم در اين راه تفرقه و اختلاف نپيمودند مگر پس از آنكه علم و برهان ( از جانب حق ) بر آنها آمد ، ( ليكن دانسته ) براى تعدى و ظلم به يكديگر اختلاف كردند . « سوره شورى ، آيه 14 »
( 2 ) اهل كتاب با يكديگر اختلاف نكردند مگر بعد از آنكه علم پيدا كردند به اينكه دين حق كدام است ، تنها انگيزه آنان در اختلاف دشمنىشان با يكديگر بود . « سوره آل عمران ، آيه 19 »
( 3 ) مجمع البيان ، ط . بيروت ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 27 .