« چشيدن » در اندك از خوردنيها استعمال مىشود . * ( « رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ » ) * ، در اين جمله به جاى اينكه بفرمايد : « و اذا اذقنا الناس سراء من بعد ضراء » از كلمه « سراء » تعبير به رحمت فرموده ، تا اشاره باشد به اينكه سراء مورد بحث رحمتى است از ناحيه خداى تعالى ، نه اينكه اينان مستحق و طلبكار آن باشند . پس ، بر دارندگان آن واجب است كه حق آن را اداء كنند و در برابر آيه اى كه ايشان را به سوى اين رحمت - كه همانا دين توحيد و شكرگزارى نعمتهاى الهى است - دعوت مىكند خاضع باشند و دعوت آيه را بپذيرند . و ليكن مشركين بر خلاف انتظار عكس العملى غير از اين از خود نشان دادند . * ( « إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا » ) * بر خلاف انتظار و ناگهان در آيات ما مكر كردند ، مثلا حوادثى كه توحيد انسان را كامل و حس شكرگزاريش را بيدار مىكند طورى توجيه كردند كه اين دو اثر را نداشته باشد ، مثل اينكه گفتند : « قد مس آباءنا السراء و الضراء - سراء و ضراء را پدران ما هم داشتند » و يا بهانه هايى آوردند كه مورد قبول و رضايت خداى تعالى نبود ، مثل اينكه گفتند : « * ( لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه آيَةٌ ) * - چرا آيتى ديگر بر او نازل نمىشود » و يا گفتند : « إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا - اگر اين دين و هدايت را پيروى كنيم ما را از سرزمين خود مىربايند » .
لذا خداى تعالى به پيامبر گرامىاش دستور داد در پاسخشان بفرمايد : « * ( اللَّه أَسْرَعُ مَكْراً ) * - خدا در مكر سريعتر است » ، و آن گاه همين پاسخ را تعليل كرده به اينكه : « * ( إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ ) * - به درستى كه فرستادگان ما همه مكرهاى شما را مىنويسند » پس ما بر كرده هاى شما گواهان و مراقبينى داريم كه آنان را نزد شما مىفرستيم تا اعمالتان را بنويسند و حفظ كنند ، و به محضى كه يك عمل انجام بدهيد هم عملتان نوشته شده ، و هم جزاى آن معين شده و ديگر مجال و فرصتى نمىماند كه مكر شما اثر خود را ببخشد ، چه ببخشد و چه نبخشد جزاى آن قبلا معلوم شده .
ليكن در اين ميان نكته اى ديگر هست و آن اينكه از ظاهر آيه شريفه « هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » به بيانى كه در تفسيرش خواهد آمد - ان شاء اللَّه تعالى - بر مىآيد كه معناى « كتابت اعمال بندگان به دست ملائكه » اين است كه اعمال را از پشت پرده استعدادها به مرحله فعليت خارجى در آورند ، و آن وقت خود اعمال در صحيفه عالم كون نقش بسته مىشود ، و با اين بيان كاملا روشن مىشود كه كتابت اعمال
هامش
( 1 ) اين نامه اعمالتان است كه عليه شما و به حق سخن مىگويد ، و اين ما بوديم كه آنچه مىكرديد استنساخ مىكرديم . « سوره جاثيه ، آيه 29 »