متضمن آن بود راه انداختند و بر سر معارف دين و اصول و فروع آن اختلاف كردند ، به شهادت اينكه قرآن كريم در چند جا تصريح دارد بر اينكه چنين اختلافى در بين مردم بوده ، و قرآن كريم ريشه اين اختلاف را در علماى دين نشان مىدهد كه از در بغى و حسدى كه بين خود داشتند اين اختلافها را بوجود آوردند . اين نوع اختلاف مانند اختلاف قسم اول از مقتضيات طبيعت بشر نبوده ، و با همين اختلاف قسم دوم بود كه راه به دو قسم منقسم شد ، يكى طريق هدايت ( آن راهى كه خدا پيش پاى بشر گذاشت ) و ديگرى طريق ضلالت ، ( آن بيراهه اى كه علماى دين از پيش خود تاسيس كردند ) ، و به حكم دنباله آيه ( 213 ) سوره بقره كه مىفرمايد : « فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ » در هر موردى كه حق و باطل مورد اختلاف واقع شود خداى تعالى تنها كسانى را كه ايمان دارند به سوى حق هدايت مىكند .
و خداى سبحان در چند جا از كلام مجيدش بعد از ذكر اين قسم از اختلاف فرموده : اگر قضاء حتمى رانده نشده بود كه اهل حق و باطل تا مدتى معين عمر كنند ، هر آينه بين اين دو طايفه حكم مىنمود و در هر جا كه اختلاف مىكردند اهل باطل را نابود مىكرد ، و ليكن هر دو طايفه را تا اجلى معين عمر مىدهد ، از آن جمله آيه زير است كه مىفرمايد : « وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 1 » و آياتى ديگر از اين قبيل .
سياق آيه قبلى كه مىفرمود : * ( « وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ . . . » ) * از بين دو قسم اختلافى كه ذكر كرديم جز با اختلاف قسم دوم سازش ندارد ، يعنى با آيه مورد بحث وقتى متناسب مىشود كه منظور از اختلاف در اين آيه اختلاف در خود دين باشد ، براى اينكه جمله مذكور سخن از اين دارد كه مردم راه ضلالت را پيمودند و چيزهايى پرستيدند كه نه ضررى به حال آنان داشتند و نه سودى ، و شفيعانى به درگاه خدا براى خود درست كردند كه دين صحيح چنين شفيعانى را معرفى نكرده بود ، و مقتضاى اين ماجرا اين است كه مردم قبل از پديد آمدن اين جريان امتى واحد بوده باشند ، و مقتضاى امت واحد بودنشان اين است كه همه بر يك دين بوده باشند ، كه قهرا آن دين هم دين توحيد بوده ، بعدها اختلاف كرده به دو فريق
هامش
( 1 ) و اختلاف نكردند مگر بعد از آنكه علم به حقانيت دين حق پيدا كردند ، و با اين حال به انگيزه دشمنى و حسد كه بين خود داشتند حق را انكار نموده قهرا اختلاف پديد آوردند ، و اگر نبود آن قضايى كه از ناحيه پروردگارت حتمى شده كه اهل حق و باطل هر دو تا مدتى معين زندگى كنند ، هر آينه بين آنان داورى مىكرد ، و اهل باطل را نابود مىساخت . « سوره شورى ، آيه 14 »