شدهاند .
و باز مثل گفتار مفسرى « 1 » ديگر كه گفته است : منظور از محكم شدن آيات قرآن اينست كه آياتش آن چنان متقن و به هم پيوسته است كه هيچ خلل و هيچ باطلى در آن راه ندارد ، و منظور از مفصل شدن آن ، اينست كه آياتش پشت سر هم و يكى پس از ديگرى قرار دارد .
وجه نادرستى اين معنا اينست كه كلمه « تفصيل » در لغت به اين معنا سابقه ندارد مگر آنكه مفسر نامبرده خواسته باشد آن را به معناى تفرقه و تكثير بگيرد ، كه در اين صورت گفتارش به همان معنايى كه ما براى آيه كرديم بر مىگردد .
و نيز مثل گفتار مفسرى « 2 » ديگر كه گفته است : منظور از جمله * ( « أُحْكِمَتْ آياتُه » ) * اينست كه آيات قرآن قبل از آنكه نازل شود يكپارچه بود و آيه آيه نبود ، ولى در هنگام نزول ، آيه آيه نازل شد تا مكلف بهتر بتواند در آن نظر و تامل كند .
وجه نادرستى اين تفسير اينست كه اين تفسير به امثال آيه « إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ » « 3 » و آيه « وَقُرْآناً فَرَقْناه لِتَقْرَأَه عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناه تَنْزِيلًا » « 4 » و آياتى كه در اين معنا هستند بهتر مىسازد تا با آيه مورد بحث ، چون آياتى كه نقل كرديم مىخواهند بفهمانند كه قرآن كريم در نزد خداى تعالى مرتبه اى بالاتر از سطح افكار بشرى داشته ، و خداى تعالى براى اينكه ما انسانهاى عادى آن را بفهميم به مرتبه اى پايين آورده كه قابل فهم و تفقه بشرى عادى باشد ، هم چنان كه آيه زير به همين معنا اشاره نموده مىفرمايد : « وَالْكِتابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْناه قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وَإِنَّه فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ » « 5 » .
و اما آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه ثُمَّ فُصِّلَتْ . . . » ) * هم محكم بودن را به آيات نسبت داده و هم مفصل شدن را ، و اين نيست مگر از جهت معانى آن آيات ، يعنى مىفهماند هم محكم بودن و هم مفصل شدن وصف معانى اين آيات بسيار است . پس تمامى اين آيات قرآنى ، يك جهت وحدت و بساطت دارد ، و يك جهت كثرت و تركب و اين
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 3 ، جزء 11 ، ص 113 .
( 2 ) مجمع البيان ، جزء 11 ، ص 112 ، به نقل از قتاده .
( 3 ) به درستى كه ما نازل كرديم او را در شب مباركى . « سوره دخان ، آيه 30 »
( 4 ) و قرآنى كه جزء جزء كرديم آن را تا به تدريج بخوانى بر مردم ، و فرو فرستاديم آن را فرو فرستادنى . « سوره اسرى ، آيه 106 » .
( 5 ) به كتاب مبين سوگند كه ما آن را به صورت كتابى خواندنى و عربى در آورديم ، باشد كه شما انسانها در آن تعقل كنيد ، و اين كتاب در نزد ما مقامى بالا و فرزانه دارد . « سوره زخرف ، آيه 4 »