زندگى دنيا و آخرت سوق مىدهد ، و اما ايمان اضطرارى كه ايمان در هنگام ديدن عذاب است ، نه در درگاه خداى تعالى مقبول است ، و نه دردى را از او دوا مىكند .
* ( « فَلَوْ لا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ . . . » ) *
از ظاهر سياق بر مىآيد كه كلمه « لولا » براى تحضيض ( ترغيب ) است ، و نيز بر مىآيد كه منظور از جمله « آمنت » ايمان اختيارى صحيح است ، هم چنان كه جمله بعد هم كه مىفرمايد : * ( « فَنَفَعَها إِيمانُها » ) * به اين معنا اشعار دارد . و از آنجا كه اين تحضيض بر امرى ماضى واقع شده كه هنوز تحقق نيافته قهرا معناى ياس و نوميدى را افاده مىكند ، ياسى كه مساوى با نفى است ، و چون چنين مفادى داشته قوم يونس را از آن استثناء كرده و فرموده : * ( « إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ » ) * .
و معناى آيه اينست كه : چرا - از اين قريه ها كه رسولان ما به سويشان آمدند و اهل آن قريه ها آن رسولان را تكذيب كردند - هيچ قريه اى قبل از نزول عذاب ايمانى اختيارى نياورد . تا ايمانش سودى به حالش داشته باشد ، نه ، هيچ قريه اى ايمان نياورد مگر قوم يونس كه وقتى ايمان آورد عذاب خوار كننده در زندگى دنيا را از آنان برداشتيم و تا مدتى - كه همان اجل طبيعى آنان بود - از زندگى برخوردارشان نموديم . و با اين معنايى كه ما براى آيه كرديم معلوم مىشود كه استثناء متصل است .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى آيه اينست كه در گذشته هيچ چنين اتفاقى نيفتاد كه اهل قريه اى همگى و بدون استثناء ايمان بياورند مگر قوم يونس ، و چرا همه قريه ها اينطور نباشند ؟
ليكن اين معنا براى آيه درست نيست ، هر چند كه فى نفسه معناى صحيحى است ، براى اينكه آيه شريفه با خصوصياتى كه در آن هست با اين معنا منطبق نيست .
بعضى ديگر گفتهاند : معنايش اينست كه : از حال هيچ قريه اى از قرى سابقه ندارد كه نخست كفر ورزيده ، سپس ايمان آورده و ايمانش سودمند به حالش شده باشد ، مگر قوم يونس كه وقتى ايمان آوردند ما عذاب را از آنان برداشته ، از زندگى برخوردارشان كرديم . اشكالى كه به اين وجه وارد است همان اشكالى است كه به وجه قبلى وارد بود .
* ( « وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً » ) * يعنى اگر پروردگارت مىخواست ، تمامى انسانهايى كه روى زمينند ايمان
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 3 ، ص 98 .