و اين دوزخى شدن ، همان چيزى است كه در جمله : * ( « إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ » ) * به عنوان بيان سبب خسران تكذيب گران منظور بوده است . پس تكذيبگرانند كه كلمه عذاب دوزخ عليه آنان حتمى شده و همانهايند كه ايمان نمىآورند ، و به همين جهت است كه خاسر و زيانكارند ، براى اينكه سرمايه سعادت خود را كه همان ايمان است از دست دادهاند ، و در نتيجه محروم از ايمان و از بركاتى كه در دنيا و آخرت دارد شدهاند . و چون اين كلمه عليه آنان حتمى شده كه ايمان نياورند ، پس هيچ راهى به ايمان آوردن ندارند هر چند كه تمامى معجزات هم برايشان اقامه شود ، * ( « حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ » ) * تا آنكه عذاب اليم را ببينند ، وقتى عذاب را ببينند البته ايمان مىآورند ، ولى ايمان اضطرارى فايده اى ندارد .
و خداى سبحان در كلام مجيدش اين معنا را مكرر آورده : كه بر اثر خسران و ايمان نياوردن ايشان « كلمه خدا عليه منكرين و مكذبين حتمى و محقق شده است » ، مثل آيه شريفه « لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 1 » و آيه شريفه « لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ » « 2 » - يعنى زمينه فراهم شود براى آنها كه آيات خدا را تكذيب مىكنند تا به جرم همان تكذيبشان توفيق ايمان از آنان سلب گشته و زيانكار شوند - و آيه شريفه « وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ » « 3 » ، و آياتى ديگر .
پس ، از آيات مذكور سه نكته روشن گرديد :
اول اينكه : عناد و لجاجت با حق و تكذيب به آيات خدا كلمه عذاب جاودانه را عليه انسان حتمى مىسازد .
دوم اينكه : سرمايه سعادت آدمى تنها ايمان است .
و سوم اينكه : هر انسانى خواه ناخواه داراى ايمان هست ، چه ايمان اختيارى و چه اضطرارى با اين تفاوت كه ايمان اختيارى مقبول درگاه الهى است و آدمى را به سوى سعادت
هامش
( 1 ) آن سخن عليه بيشترشان حتمى شده و اثرش اينست كه ايمان نخواهند آورد . « سوره يس ، آيه 7 »
( 2 ) ( اين كتاب ذكر و قرآنى است مبين ) تا افراد زنده را انذار كند ، و تا آن سخن عليه كافران محقق شود . « سوره يس ، آيه 70 »
( 3 ) و آن سخن در باره همه تكذيبگران در امتهاى گذشته كه قبل از شما بودند - هم در امتهاى جنى و هم انسى تحقق يافت - به خاطر اينكه از پيش زمينه زيانكار شدن خود را فراهم كرده بودند . « سوره فصلت ، آيه 25 »