قصه به عنوان مثالى كه انسانيت را مجسم مىسازد ذكر شده و خصوصيتى در شخص او نبوده ) ) تاييد مىنمايد و آن نكته اين است كه امام ( ع ) امر به سجده را متوجه به ابليس و جنود او دانسته و خصوصيتى براى شخص ابليس قائل نشده ، و نيز معلوم مىشود كه اين داستان در عين اينكه داستان است يك جريان تكوينى را حكايت مىكند .
در مجمع البيان از امام باقر ( ع ) نقل كرده كه در معناى جمله * ( « ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ . . . » ) * فرمود : منظور از اينكه « از جلو آنان درمىآيم » اين است كه آخرت را در نظرشان موهون مىسازم . و مراد از اينكه گفت « از پشت سرشان در مىآيم » اين است كه آنان را امر مىكنم به اينكه اموال را جمع نموده و از دادن حقوق خدا خوددارى كنند و آن را براى ورثه بگذارند . و مراد از اينكه گفت : « از طرف راست آنان در مىآيم » اين است كه دين آنان را به وسيله جلوه دادن گمراهىها و آرايش شبهات تباه مىسازم . و مقصود از اينكه گفت « از طرف چپ آنان در مىآيم » اين است كه لذات را آن قدر مورد علاقه شان قرار مىدهم كه محبتشان به آن از هر چيز ديگرى بيشتر شود . « 1 »
در تفسير عياشى از امام صادق ( ع ) نقل كرده كه فرمود : به آن خدايى كه محمد ( ص ) را مبعوث كرد عفريتها و شيطانها در اطراف مؤمن بيشتر است از زنبورهايى كه در پيرامون گوشت آمد و شد دارند « 2 » .
در معانى الاخبار از حضرت رضا ( ع ) نقل كرده كه فرمود : شيطان از اين جهت « ابليس » ناميده شد كه از رحمت خدا بىنصيب شد ، چون اين كلمه به معناى محروم و مايوس از رحمت خدا است « 3 » .
قمى در تفسير خود مىگويد : پدرم براى من حديث كرد از امام صادق ( ع ) كه شخصى از آن جناب پرسيد : آيا بهشت آدم از باغهاى دنيا بوده و يا از باغهاى آخرت ؟ حضرت در جواب فرمود : از باغهاى دنيا بوده و همين ماه و خورشيدى كه بر ما مىتابد به آن بهشت مىتابيده . و اگر از باغهاى آخرت مىبود هرگز از آن اخراج نمىشد ، چون آخرت خانه خلود است ، و پس از آنكه خداوند آدم را در آن بهشت جاى داد همه خوردنيها را به جز يك درخت برايش مباح كرد . چون خلقت آدم طورى بود كه بدون امر و نهى و غذا و لباس و مسكن و نكاح
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 3 و 4 ص 404 ط تهران .
( 2 ) تفسير عياشى ج 2 ص 301 ح 111
( 3 ) معانى الاخبار ص 138 ط تهران